تفسیر آیهٔ ۱۰ سورهٔ زمر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « قُلْ يٰا عِبٰادِ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّكُمْ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هٰذِهِ الدُّنْيٰا حَسَنَهٌ » (بگو: ای بندگان من که ایمان آورده‌اید، از پروردگارتان پروا بدارید؛ برای کسانی که در این دنیا نیکی کرده‌اند پاداشی نیکوست) تا پایان آیه؛ جار و مجرور « فِي هٰذِهِ الدُّنْيٰا » (در این دنیا) به فعل « أَحْسَنُوا » (نیکی کرده‌اند) تعلق دارد؛ ازاین‌رو مقصود آیه این است که به نیکوکاران — یعنی کسانی که پیوسته کارهای نیک انجام می‌دهند — وعده دهد که برای آنان پاداش نیکی است که در قالب هیچ توصیفی نمی‌گنجد.

و خداوند «حسنه» (پاداش نیک) را به‌صورت مطلق آورده و آن را به دنیا یا آخرت مقید نساخته است، و ظاهر آن چیزی است که دنیا را نیز فرامی‌گیرد. ازاین‌رو، مؤمنانِ نیکوکار در همین دنیا از آرامش خاطر، سلامت روان و در امان ماندن جان‌ها از تیرگی‌هایی بهره‌مندند که کافران در آن دست‌وپا می‌زنند؛ اموری چون پریشانی خاطر، پراکندگی دل، کینه‌توزی درونی، سرسپردگی به اسباب ظاهری، و نداشتن تکیه‌گاهی که در هر پیشامد ناگواری به او امید رود، هنگام وقوع رخدادهای ناگهانی یاری رساند و در هر مصیبتی مایه‌ی آرامش باشد؛ و در آخرت نیز برای آنان سعادت جاودان و نعمتی پایدار خواهد بود.

و برخی گفته‌اند که عبارت « فِي هٰذِهِ الدُّنْيٰا » به کلمه‌ی «حسنه» تعلق دارد [یعنی پاداش نیکی در این دنیا است]؛ ولی این سخن درست نیست.

و سخن خداوند: « وَ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَهٌ » (و زمین خدا گسترده است) تشویق و ترغیب مؤمنان به هجرت از مکه است؛ زیرا اقامت در آنجا برای باورمندان به پیامبر (ص) دشوار شده بود و مشرکان هر روز بر سخت‌گیری و آزارشان می‌افزودند؛ البته این آیه از نظر لفظ، عام و فراگیر است.

و برخی گفته‌اند: مراد از زمینِ خدا بهشت است؛ یعنی بهشت گسترده است و در آن هیچ تزاحم و تنگی نیست، پس آن را با طاعت و عبادت به دست آورید. ولی این سخن دور از ذهن است.

و سخن خداوند که می‌فرماید: « إِنَّمٰا يُوَفَّي الصّٰابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسٰابٍ » (تنها شکیبایان پاداش خود را بی‌حساب و تمام دریافت می‌کنند)؛ «توفیه» (پرداخت کامل) پاداش به معنای دادنِ تمام و کمالِ آن است. سیاق کلام نشان می‌دهد حصر در جمله متوجه « بِغَيْرِ حِسٰابٍ » (بی‌حساب) است؛ بنابراین، جار و مجرور به فعل « يُوَفَّي » تعلق دارد و صفت برای مفعول مطلقی (مصدری) است که فعل بر آن دلالت می‌کند؛ و معنا چنین است: به شکیبایان پاداش داده نمی‌شود مگر پاداشی بی‌حساب و شمار. پس از شکیبایان دربارهٔ کارهایشان حسابرسی نمی‌شود، نامه‌ و دفتری برای اعمالشان گشوده نمی‌گردد، و پاداششان هم‌اندازه و هم‌وزن عملشان سنجیده نمی‌شود.

واژهٔ «شکیبایان» در آیه مطلق آمده و مقید به شکیبایی در برابر طاعت، یا شکیبایی از معصیت، یا شکیبایی هنگام مصیبت نشده است؛ هرچند آنچه بر مورد آیه تطبیق می‌کند، شکیبایی بر مصیبت‌های دنیا است؛ به‌ویژه سختی‌هایی که از سوی کافران و فرومایگان به کسی می‌رسد که به خدا ایمان آورده، دینش را برای او خالص ساخته و تقوا پیشه کرده است.

و گفته شده است: « بِغَيْرِ حِسٰابٍ » حال برای « أَجْرَهُمْ » است و بر فراوانیِ پاداشی دلالت می‌کند که کامل به آنان پرداخت می‌شود؛ اما وجه نخست به درستی نزدیک‌تر است.

بحث روایی

و در کتاب «مجمع‌البیان»، عیاشی با سند خود از عبدالله بن سنان، از امام صادق (ع) روایت کرده است که پیامبر خدا (ص) فرمودند: «إذا نشرت الدواوين و نصبت الموازين-لم ينصب لأهل البلاء ميزان و لم ينشر لهم ديوان» (هنگامی که نامه‌های اعمال گشوده شود و ترازوهای سنجش برپا گردد، برای اهل بلا و گرفتاری نه ترازویی برپا می‌شود و نه نامه‌ای گشوده می‌گردد)؛ سپس این آیه را تلاوت فرمودند: « إِنَّمٰا يُوَفَّي الصّٰابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسٰابٍ » (شکیبایان پاداش خود را بی‌حساب و کامل دریافت می‌کنند).

می‌گویم: روایتی به همین مضمون در کتاب «الدر المنثور» نیز در حدیثی از ابن‌مردویه، از انس بن مالک، از پیامبر (ص) نقل شده است.