تفسیر آیهٔ ۸ سورهٔ زمر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰا رَبَّهُ مُنِيباً إِلَيْهِ » (و چون به انسان گزندی رسد، پروردگارش را در حالی که به‌سوی او بازمی‌گردد می‌خواند...) تا پایان آیه. «انابه» به معنای رجوع و بازگشت است. و «تخویل» طبق آنچه در مجمع‌البیان آمده، عطای بزرگی است که به‌صورت هبه و بخشش باشد و همان پیشکش و دهش است.

از آنجا که در آیهٔ پیشین، سخن از ناسپاسیِ نعمت به میان آمد و اینکه خدای پاک و منزه، با وجود بی‌نیازی‌اش از مردم، چنین ناسپاسی‌ای را برای آنان نمی‌پسندد، در این آیه هشدار می‌دهد که انسان طبیعتاً بسیار ناسپاس است؛ با آنکه پروردگارش را با فطرت خویش می‌شناسد و هنگام ناچاری و درماندگی، بی‌درنگ به‌سوی او بازمی‌گردد و برطرف شدن گرفتاری‌اش را از او می‌خواهد؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «وَ كٰانَ الْإِنْسٰانُ كَفُوراً» (اسراء: ۶۷: «و انسان همواره بسیار ناسپاس است») و فرمود: «إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَظَلُومٌ كَفّٰارٌ» (ابراهیم: ۳۴: «قطعاً انسان بسیار ستم‌پیشه و ناسپاس است»).

پس اینکه می‌فرماید: « وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰا رَبَّهُ مُنِيباً إِلَيْهِ » یعنی هرگاه به انسان گزندی چون سختی، بیماری، قحطی و مانند آن برسد، پروردگارش را ــ که همان خداست و در آن حال به ربوبیت او اعتراف می‌کند ــ می‌خواند؛ در حالی که به‌سوی او بازمی‌گردد و از غیر او روی برمی‌تابد و برطرف شدن گزند را از او درخواست می‌کند.

و اینکه می‌فرماید: « ثُمَّ إِذٰا خَوَّلَهُ نِعْمَهً مِنْهُ نَسِيَ مٰا كٰانَ يَدْعُوا إِلَيْهِ مِنْ قَبْلُ » یعنی چون پروردگار پاک و منزّهش پس از برطرف ساختن گزند، نعمتی از جانب خود به او عطا کند، غرق در آن نعمت شده و به آن سرگرم می‌شود، و آن رنج و گزندی را که پیش از بخشیدنِ نعمت برای رفع آن دعا می‌کرد، از یاد می‌برد.

بنابراین، کلمهٔ «ما» در عبارتِ « مٰا كٰانَ يَدْعُوا إِلَيْهِ »، موصوله است (به معنای آنچه) و مراد از آن، همان گزند است و ضمیرِ « إِلَيْهِ » به آن بازمی‌گردد. و گفته شده است که «ما» مصدریه است و ضمیر به پروردگار پاک و منزه برمی‌گردد، که در این صورت معنا چنین می‌شود: «دعای پیشینِ خود به درگاه پروردگارش را پیش از دریافت نعمت فراموش کرد». و نیز گفته شده که «ما» موصوله است و مقصود از آن خدای پاک و منزه است [یعنی خدایی را که پیش‌تر او را می‌خواند فراموش کرد]، که این وجه دورترین احتمال در میان دیدگاه‌هاست.

و اینکه می‌فرماید: « وَ جَعَلَ لِلّٰهِ أَنْدٰاداً لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِهِ »؛ «انداد» به معنای همتایان و مانندهاست و بر پایهٔ آنچه گفته‌اند، مقصود بت‌ها و ارباب بت‌ها (خدایان پنداری بت‌پرستان) هستند. لام در « لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِهِ » برای عاقبت است (بیانگر سرانجامِ کار، نه هدف اولیه)، و معنایش این است که: به پندار باطلِ خود برای خدا همتایانی گرفت که در ربوبیت و معبود بودن شریک اویند، تا سرانجام این کار به گمراه ساختن مردم از راه خدا بینجامد؛ زیرا انسان‌ها طبعاً بر تقلید سرشته شده‌اند و از یکدیگر پیروی می‌کنند و در رفتار نیز همچون گفتار، دعوت و تشویق نهفته است.

و بعید نیست که مقصود از «انداد» (همتایان)، مطلقِ اسبابی باشد که انسان بر آن‌ها تکیه می‌کند و دل می‌بندد، که از جملهٔ آن‌ها نزد بت‌پرستان، همان خدایانِ بت‌ها هستند؛ چراکه آیه در مقام توصیف «انسان» است و عنوان انسان فراگیرتر از مشرک است؛ هرچند مصداق و موردِ این آیه، فرد کافر است.

و اینکه می‌فرماید: « قُلْ تَمَتَّعْ بِكُفْرِكَ قَلِيلاً إِنَّكَ مِنْ أَصْحٰابِ النّٰارِ » یعنی بهره‌مندیِ اندکی ببر که برای تو پایدار نخواهد بود؛ چراکه تو از اهل آتشی و بازگشتت به‌سوی آن است. این فرمان، فرمانی تهدیدآمیز در قالب خبر دادن است؛ یعنی: بی‌گمان سرانجامِ تو آتش است و این بهره‌مندیِ چندروزه با کفر، آتش را از تو دور نخواهد ساخت.