تفسیر آیهٔ ۲۸ سورهٔ فاطر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ مِنَ النّٰاسِ وَ الدَّوَابِّ وَ الْأَنْعٰامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوٰانُهُ كَذٰلِكَ » (و از مردم و جنبندگان و چهارپایان نیز رنگ‌هایشان همین‌گونه گوناگون است)؛ یعنی از میان مردم، جنبندگانی که بر زمین حرکت می‌کنند، و چهارپایانی چون شتر، گوسفند و گاو نیز انواعی هستند که رنگ‌هایشان به سفیدی، سرخی و سیاهی گوناگون است، درست همانند گوناگونیِ رنگ‌های میوه‌ها و کوه‌ها.

و گفته‌اند سخن خدای متعال: « كَذٰلِكَ » (این‌چنین است)، خبر برای مبتدایی محذوف است و در اصل به معنای «امر و حقیقتْ چنین است» می‌باشد. بنابراین، بیان اجمالی و جمع‌بندیِ همان تفصیلی است که پیش‌تر دربارهٔ گوناگونیِ میوه‌ها، کوه‌ها، انسان‌ها، جنبندگان و چهارپایان گذشت.

و گفته‌اند کلمهٔ « كَذٰلِكَ » به فعلِ « يَخْشَي » در سخن پروردگار: « إِنَّمٰا يَخْشَي اللّٰهَ مِنْ عِبٰادِهِ الْعُلَمٰاءُ » (تنها بندگان دانا از خدا پروا دارند) وابسته (متعلق) است و به همان عبرت‌آموزیِ پیش‌گفته از میوه‌ها، کوه‌ها و جز آن‌ها اشاره دارد. بنا بر این نظر، معنای آیه چنین می‌شود: «تنها بندگان دانا با چنین عبرت‌گرفتنی از نشانه‌ها از خدا پروا دارند»؛ امّا این دیدگاه، هم از نظر ساختار لفظی و هم از نظر معنا، دور از ذهن است.

خدای متعال می‌فرماید: « إِنَّمٰا يَخْشَي اللّٰهَ مِنْ عِبٰادِهِ الْعُلَمٰاءُ » (تنها دانایان از میان بندگان خدا از او پروا دارند). این جمله، بیانی نو و آغازین است (استئناف) که روشن می‌سازد عبرت‌گرفتن از این نشانه‌ها، تنها بر دانایان اثر می‌گذارد و ایمان حقیقی به خدا و پروا از او را به تمام معنای کلمه، فقط در عالمان پدید می‌آورد نه در نادانان. پیش‌تر نیز گذشت که هشداردادن و بیم‌دادن تنها در میان همین گروه کارساز است؛ آنجا که فرمود: « إِنَّمٰا تُنْذِرُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰهَ » (تنها کسانی را هشدار می‌دهی که در نهان از پروردگارشان پروا دارند و نماز برپا می‌دارند). ازاین‌رو، این آیه گویی توضیح‌دهندهٔ همان آیه است و بیان می‌کند که پروای راستین و حقیقی تنها در عالمان یافت می‌شود.

منظور از دانایان، کسانی هستند که به خداوند شناخت و آگاهی دارند (عالمانِ به خدا)؛ همان کسانی که خدای پاک و منزه را با نام‌ها، صفات و افعالش به‌گونه‌ای کامل می‌شناسند که دل‌هایشان بدان آرامش می‌یابد، زنگار شک و اضطراب از جانشان زدوده می‌شود و آثار این شناخت در کارهایشان آشکار می‌گردد، به‌طوری که کردارشان گفتارشان را تصدیق می‌کند. در این صورت، مراد از خشیت، همان پروای راستین و حقیقی است که فروتنی در باطن (خشوع) و فرمان‌برداری در ظاهر (خضوع) را به دنبال دارد. این همان چیزی است که سیاق آیه در معنا اقتضا می‌کند.

سخن الهی: « إِنَّ اللّٰهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ » (همانا خدا شکست‌ناپذیر و بسیار آمرزنده است)، معنای علت‌آوری دارد؛ چراکه به‌سبب عزت خدای متعال و اینکه او از هر جهت چیره‌ای شکست‌ناپذیر و غالبی مغلوب‌ناشدنی است، اهل معرفت از او پروا دارند، و از آنجا که بسیار آمرزنده است و گناهان و لغزش‌ها را فراوان می‌بخشاید، به او ایمان می‌آورند، به درگاهش نزدیکی می‌جویند و مشتاق دیدارش می‌شوند.

بحث روایی

در کتاب «مجمع‌البیان» دربارهٔ سخن خدای متعال: « إِنَّمٰا يَخْشَي اللّٰهَ مِنْ عِبٰادِهِ الْعُلَمٰاءُ » (فاطر: ۲۸) تا پایان آیه، از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمود: «مقصود از عالمان کسی است که کردارش گفتارش را تصدیق کند، و هرکس کردارش گفتارش را تصدیق نکند، عالم نیست.» و در حدیث آمده است: «أعلمكم بالله أخوفكم لله» (داناترینِ شما به خدا، باخداترس‌ترینِ شما نسبت به اوست.)

می‌گویم: در کتاب «روضهٔ کافی» نیز با سند خود از ابوحمزه از امام علی بن الحسین (ع) روایتی به همین معنا آمده است.

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌ابی‌شیبه، ترمذی و حاکم از حسن روایت کرده‌اند که گفت: پیامبر خدا (ص) فرمود: «العلم علمان:علم في القلب فذاك العلم النافع،و علم علي اللسان فذاك حجه الله علي خلقه» (دانش دو گونه است: دانشی در دل که همان دانش سودمند است، و دانشی بر زبان که حجّت خدا بر آفریدگانش است.)