تفسیر آیهٔ ۱۹۲ سورهٔ شعراء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ إِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعٰالَمِينَ » (و بی‌گمان این [قرآن] فرودآمده از سوی پروردگار جهانیان است). ضمیر «إِنَّهُ» به قرآن برمی‌گردد، و در این آیه بازگشتی است به آنچه در آغاز سوره آمده بود؛ آنجا که فرمود: « تِلْكَ آيٰاتُ الْكِتٰابِ الْمُبِينِ » (آن، آیات کتاب روشنگر است) و پیگیری همان سخن دربارهٔ کفرورزیِ آنان به قرآن است؛ چنان‌که پس از آن فرمود: « وَ مٰا يَأْتِيهِمْ مِنْ ذِكْرٍ مِنَ الرَّحْمٰنِ مُحْدَثٍ إِلاّٰ كٰانُوا عَنْهُ مُعْرِضِينَ، فَقَدْ كَذَّبُوا » (و هیچ پند تازه‌ای از سوی خدای رحمان برایشان نمی‌آید، مگر آنکه از آن روی‌گردان می‌شوند؛ پس بی‌شک تکذیب کردند...) تا پایان آیه.

«تنزیل» و «إنزال» به یک معنا هستند، جز اینکه در باب افعال (انزال) غالباً فرود آوردنِ یک‌باره مقصود است و در باب تفعیل (تنزیل) فرود آوردنِ تدریجی. ریشه و معنای اصلی «نزول» دربارهٔ اجسام، جابه‌جا شدنِ جسم از جایی بلند به جایی پایین‌تر است، و در غیر اجسام نیز متناسب با خودِ آن‌هاست.

و نازل کردن از سوی خدای متعال، به معنای بیرون آوردنِ چیزی از پیشگاه خویش به جایگاه آفرینش و اندازه‌گیری (عالم خلق و تقدیر) است؛ چراکه او خود را «عَلیّ عظیم» (بلندمرتبهٔ بزرگ)، «كَبير مُتَعال» (بزرگ والامقام)، «رَفيعُ الدَّرَجات» (دارای درجات عالی) و «قاهِرٌ فَوْقَ عِبادِه» (چیره بر فراز بندگانش) نامیده است. بر این پایه، بیرون آمدنِ یک چیز با پدید آوردنِ آن از نزد خدا به سوی جهان آفرینش و اندازه‌گیری — و اگر خواستی بگو: بیرون آوردنِ آن از جهان غیب (ناپیدا) به جهان شهادت (آشکار) — تنزیل و نازل کردنی از جانب خدای متعال برای آن چیز خواهد بود.

«انزال» و «تنزیل» در کلام خدای متعال با همین عنایت دربارهٔ چیزهای گوناگونی به کار رفته است؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید:

«يٰا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنٰا عَلَيْكُمْ لِبٰاساً يُوٰارِي سَوْآتِكُمْ» (اعراف: ۲۶؛ «ای فرزندان آدم، ما برای شما لباسی فرو فرستادیم که شرمگاه‌هایتان را می‌پوشاند»)، و سخن دیگرش: «وَ أَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعٰامِ ثَمٰانِيَهَ أَزْوٰاجٍ» (زمر: ۶؛ «و برای شما هشت جفت از دام‌ها نازل کرد»)، و سخنش: «وَ أَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ» (حدید: ۲۵؛ «و آهن را فرو فرستادیم که در آن صلابتی سخت است»)، و فرموده‌اش: «مٰا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتٰابِ وَ لاَ الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ» (بقره: ۱۰۵؛ «کسانی از اهل کتاب که کفر ورزیدند و نیز مشرکان، دوست ندارند خیری از جانب پروردگارتان بر شما نازل شود»)، و در این آیه سخن را به طور فراگیر و عام آورده است: «وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلاّٰ عِنْدَنٰا خَزٰائِنُهُ وَ مٰا نُنَزِّلُهُ إِلاّٰ بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ» (حجر: ۲۱؛ «و هیچ چیزی نیست مگر آنکه گنجینه‌هایش نزد ماست، و ما آن را جز به اندازه‌ای معیّن فرود نمی‌آوریم»).

و از آیاتی که بر در نظر داشتنِ این معنا به‌ویژه دربارهٔ قرآن دلالت می‌کند، این سخن است که خدای متعال می‌فرماید: «إِنّٰا جَعَلْنٰاهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ وَ إِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتٰابِ لَدَيْنٰا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ» (زخرف: ۴؛ «ما آن را قرآنی عربی قرار دادیم تا شاید خرد ورزید، و همانا آن در اصل کتاب نزد ما بلندمرتبه و استوار است»).

و فرود آوردنِ قرآن (تنزیل) به «پروردگار جهانیان» نسبت داده شده است تا بر توحید پروردگار متعال دلالت کند؛ زیرا چنان‌که بارها تکرار شد، مشرکان تنها به این اعتراف می‌کردند که خداوند پروردگارِ پروردگاران (ربّ‌الارباب) است، و او را پروردگارِ همهٔ جهانیان نمی‌دانستند.