تفسیر آیهٔ ۷۴ سورهٔ فرقان

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنٰا هَبْ لَنٰا مِنْ أَزْوٰاجِنٰا وَ ذُرِّيّٰاتِنٰا قُرَّهَ أَعْيُنٍ وَ اجْعَلْنٰا لِلْمُتَّقِينَ إِمٰاماً » (و کسانی که می‌گویند: پروردگارا، از همسرانمان و فرزندانمان مایهٔ روشنی چشم به ما ببخش و ما را پیشوای پرهیزگاران قرار ده). راغب در مفردات گفته است: «قَرَّتْ عَيْنُهُ تَقَرُّ» یعنی شادمان شد؛ خدای متعال می‌فرماید:

« كَيْ تَقَرَّ عَيْنُهٰا » (تا چشمش روشن شود)، و به کسی که مایهٔ سرور و شادمانی است «قُرَّةُ عَين» (روشنیِ چشم) گفته می‌شود؛ و آمده است: « قُرَّتُ عَيْنٍ لِي وَ لَكَ » (مایهٔ روشنی چشمِ من و توست)؛ و در کلام خدای متعال آمده است:

« هَبْ لَنٰا مِنْ أَزْوٰاجِنٰا وَ ذُرِّيّٰاتِنٰا قُرَّهَ أَعْيُنٍ » (از همسرانمان و فرزندانمان مایهٔ روشنی چشم به ما ببخش). گفته شده است: ریشهٔ آن از «قُرّ» به معنای سرماست؛ از این رو دربارهٔ «قَرَّتْ عَيْنُهُ» گفته‌اند یعنی چشمش خنک شد و سلامت یافت؛ و برخی گفته‌اند: علت این است که اشکِ شادمانی سرد و خنک، و اشکِ اندوه گرم و سوزان است؛ از همین رو در نفرین بر کسی می‌گویند: «أَسْخَنَ اللهُ عَيْنَهُ» (خداوند چشمش را داغ و سوزان گرداند). و نیز گفته شده است: از «قرار» (آرامش و ثبات) گرفته شده و معنایش این است که خداوند چیزی به او عطا کرد که چشمش با آن آرام گیرد و به سوی دیگری خیره و حریص نشود؛ پایان سخن راغب.

و مقصودشان از این‌که همسران و فرزندانشان مایهٔ روشنی چشم آنان باشند، این است که با اطاعتِ خدا و دوری از گناه، آنان را شادمان سازند؛ زیرا مؤمنان جز در این امر هیچ نیاز و خواسته‌ای ندارند، و آنان اهل حق‌اند و از هوای نفس پیروی نمی‌کنند.

و این سخن خدا که: « وَ اجْعَلْنٰا لِلْمُتَّقِينَ إِمٰاماً » (و ما را پیشوای پرهیزگاران قرار ده)؛ یعنی در کارهای نیک با یکدیگر به رقابت برخیزیم و به سوی رحمتت پیشی گیریم، تا دیگر پرهیزگاران از ما پیروی کنند؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرٰاتِ» (پس در کارهای خیر بر یکدیگر سبقت گیرید؛ بقره: ۱۴۸)، و نیز فرمود:

«سٰابِقُوا إِليٰ مَغْفِرَهٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ جَنَّهٍ» (به سوی آمرزشی از پروردگارتان و بهشتی بشتابید؛ حدید: ۲۱)، و فرمود: «وَ السّٰابِقُونَ السّٰابِقُونَ أُولٰئِكَ الْمُقَرَّبُونَ» (و سبقت‌گیرندگانِ پیشگام، آنانند همان مقربان؛ واقعه: ۱۱). و گویی مراد آن است که آنان صفی یکپارچه و پیشاپیشِ دیگر پرهیزگاران باشند، و از همین رو واژهٔ «امام» با لفظ مفرد آمده است.

و برخی گفته‌اند: واژهٔ «امام» از کلماتی است که بر مفرد و جمع هر دو اطلاق می‌شود. و نیز گفته شده است: «إمام» جمعِ «آمّ» به معنای قصدکننده است، مانند «صیام» که جمع «صائم» است؛ و معنا چنین می‌شود: «ما را رهروِ پرهیزگاران و پایبند به آنان قرار ده». و در قرائت اهل‌بیت آمده است: «و اجعل لنا من المتقين إماما» (و برای ما از میان پرهیزگاران، پیشوایی قرار ده).

بحث روایی

و در «جوامع الجامع» از امام صادق (ع) دربارهٔ سخن خداوند: « وَ اجْعَلْنٰا لِلْمُتَّقِينَ إِمٰاماً » (و ما را برای پرهیزگاران پیشوا قرار ده [فرقان: ۷۴]) روایت کرده است که فرمودند:

«مقصود [خداوند از این پیشوایی] ما هستیم.»

می‌گویم: در این معنا روایات متعددی هست و روایات دیگری نیز وجود دارد که قرائت ایشان (ع) را چنین نقل می‌کند:

« و اجعل لنا من المتقين إماما » (و برای ما از میان پرهیزگاران پیشوایی قرار بده).