تفسیر آیهٔ ۶۳ سورهٔ فرقان

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ عِبٰادُ الرَّحْمٰنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَي الْأَرْضِ هَوْناً وَ إِذٰا خٰاطَبَهُمُ الْجٰاهِلُونَ قٰالُوا سَلاٰماً » (و بندگان خدای رحمان کسانی‌اند که روی زمین فروتنانه راه می‌روند و چون نادانان با آنان سخن گویند، پاسخی مسالمت‌آمیز می‌دهند). چون در آیۀ پیشین سرکشیِ کافران در برابر خدای پاک و منزه و اهانتِ آنان به نام گرامی «رحمان» بیان شد، در این آیه در نقطۀ مقابل، حالِ مؤمنان را یاد کرد و آنان را «بندگان» نامید و به خود اضافه کرد، آن هم با نامیدنِ خود به نام «رحمان»؛ همان نامی که کافران از آن دوری می‌کردند و گریزان بودند.

این آیه آنان را به دو وصف از ویژگی‌هایشان توصیف کرده است:

نخست، آنچه در این کلام الهی آمده است: «الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً» (کسانی که روی زمین با فروتنی و آرامش راه می‌روند). «هَون» چنان‌که راغب [در مفردات] بیان کرده، به معنای فروتنی است؛ و بنابراین، مناسب‌تر آن است که راه رفتن روی زمین، کنایه از شیوۀ زندگی‌شان در معاشرت و آمیزش با مردم باشد. پس آنان در درونِ خود در برابر پروردگارشان خاضع، و در برابر مردم متواضع‌اند؛ چراکه بندگان خدایند و نه در برابر خدا سرکشی دارند و نه بر دیگران به ناحق برتری می‌جویند. اما فروتنی در برابر دشمنان خدا به طمع دستیابی به عزت موهوم آنان، حاشا که چنین باشند! و اگر «هَون» به معنای مدارا و نرمی باشد، مقصود آن است که بدون تکبر و خودپسندی راه می‌روند.

و دومین خصلت، چیزی است که این سخن الهی در بر دارد: « وَ إِذٰا خٰاطَبَهُمُ الْجٰاهِلُونَ قٰالُوا سَلاٰماً » (و چون نادانان با آنان سخن گویند، سخنی مسالمت‌آمیز گویند)؛ یعنی هرگاه نادانان با خطابی برخاسته از نادانی‌شان با آنان سخن بگویند—سخنانی که ناخوش می‌دارند چنین مورد خطاب قرار گیرند یا بر آنان سنگین و ناگوار است، همان‌طور که از پیوند دادن فعل به این وصف فهمیده می‌شود—با گفتاری سالم پاسخ می‌دهند و به آنان کلامی پیراسته از لغو (بیهوده) و گناه می‌گویند. خدای متعال می‌فرماید: «لاٰ يَسْمَعُونَ فِيهٰا لَغْواً وَ لاٰ تَأْثِيماً إِلاّٰ قِيلاً سَلاٰماً سَلاٰماً» (در آنجا نه بیهوده‌ای می‌شنوند و نه سخنی گناه‌آلود، جز سخنی سراسر سلام و سلامت؛ واقعه: ۲۶)، و بازگشت این معنا به آن است که نادانی را با نادانی پاسخ نمی‌دهند.

و این خصلت—همان‌طور که گفته‌اند—ویژگیِ روزِ آنان است هنگامی که در میان مردم پراکنده می‌شوند؛ اما ویژگیِ شبِ آنان همان است که آیهٔ بعد توصیف می‌کند.

بحث روایی

در مجمع‌البیان دربارهٔ فرمودهٔ خدای متعال: « اَلَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَي الْأَرْضِ هَوْناً » (آنان که آرام و فروتن بر زمین گام برمی‌دارند) آمده است: امام صادق (ع) فرمود: «او کسی است که با سرشت طبیعیِ خود که بر آن آفریده شده راه می‌رود؛ نه به خود تکلف و زحمت می‌دهد و نه با کبر و فخرفروشی گام برمی‌دارد».