تفسیر آیهٔ ۶۲ سورهٔ فرقان

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ هُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَ النَّهٰارَ خِلْفَهً لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرٰادَ شُكُوراً » (و اوست که شب و روز را جانشین یکدیگر گردانید، برای هر کس که بخواهد پند گیرد یا بخواهد سپاسگزاری کند). «خِلفه» چیزی است که جای چیز دیگری را پر می‌کند و برعکس؛ و گویی اسمِ نوع است که معنای وصفی (جانشین‌شونده) از آن اراده شده است؛ بنابراین، «خِلفه» بودنِ شب و روز بدان معناست که هر یک از آن دو جانشین دیگری می‌شود. و مقید ساختنِ این جانشینی به عبارتِ « لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرٰادَ شُكُوراً » برای آن است که نشان دهد هر کدام از شب و روز، در یادآوری و سپاسگزاری، نیابت و جایگزینیِ دیگری را به عهده می‌گیرد.

و روبه‌رو نهادنِ «تذکّر» و «شکر» این معنا را می‌رساند که مراد از تذکّر، بازگشت به آن دلایلی است که انسان با فطرت خویش درمی‌یابد؛ دلایلی که بر توحید پروردگارش و صفات و نام‌های شایستهٔ او تعالی دلالت دارند، و فرجامِ آن، ایمان به خداست؛ و مراد از «شُکور» (شکرگزاری)، هر گفتار یا کرداری است که بیانگر ستایش او در برابر نعمت‌های زیبایش باشد، و بر عبادت او و کارهای شایسته‌ای که به آن می‌پیوندد انطباق می‌یابد.

بر این پایه، آیهٔ شریفه بیانگر اظهار عزت یا منّت‌گذاریِ خداوند است به سبب اینکه شب و روز را چنان قرار داده که هر یک جانشین دیگری می‌شود؛ تا هر کس در یکی از این دو برهه از زمان، ایمان به او از دستش رفت، در برههٔ دیگر جبرانش کند، و هر کس در یکی از آن دو به عبادتی یا کار شایسته‌ای توفیق نیافت، در دیگری آن را به جا آورد.

این معنایی است که آیه افاده می‌کند، و با این حال، با این فرموده در آیهٔ پیشین نیز پیوند دارد: « وَ جَعَلَ فِيهٰا سِرٰاجاً وَ قَمَراً مُنِيراً » (و در آن، چراغی [=خورشید] و ماهی روشنگر پدید آورد)؛ زیرا در این پیوند اشاره‌ای است به اینکه خدای پاک و منزه هرچند آن مستکبران را از بالا رفتن به ساحت قرب خویش رانده است، اما بندگانش را از نزدیک شدن به خود و روشنی جستن از نور خویش بازنداشته است؛ از این رو روزی با خورشیدی تابان و شبی با ماهی روشنگر قرار داد که آن دو جانشین یکدیگرند، تا هر کس یاد یا سپاسی در یکی از آن دو از او فوت شد، در دیگری به جا آورد.

برخی مفسران، «تذکّر» را به نماز واجب و «شکور» را به نماز نافله (مستحبی) تفسیر کرده‌اند؛ و آیه پذیرای انطباق بر این معنا هست، هرچند منحصر به آن نمی‌شود.

بحث روایی

و در «من لایحضره الفقیه»، امام صادق (ع) فرمود: «هرچه در شب از تو فوت شد، در روز قضایش را به جا آور؛ خدای تبارک و تعالی فرموده است: « وَ هُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَ النَّهٰارَ خِلْفَهً-لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرٰادَ شُكُوراً » (و اوست که شب و روز را جایگزین یکدیگر قرار داد، برای کسی که بخواهد پند گیرد یا سپاسگزاری کند)؛ یعنی این‌که انسان آنچه را در شب از دست داده در روز قضا کند، و آنچه را در روز از دست داده در شب به جای آورَد».