تفسیر آیهٔ ۲۲ سورهٔ فرقان

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلاٰئِكَهَ لاٰ بُشْريٰ يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ وَ يَقُولُونَ حِجْراً مَحْجُوراً »؛ «روزی که فرشتگان را می‌بینند، در آن روز هیچ مژده‌ای برای مجرمان نیست و می‌گویند: امان، پناه بر خدا!». در مفردات آمده است: «حِجْر» چیزی است که به سبب تحریم، از آن منع شده باشد؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: « وَ قٰالُوا هٰذِهِ أَنْعٰامٌ وَ حَرْثٌ حِجْرٌ »؛ «و گفتند: این‌ها چهارپایان و کشتزاری ممنوع است». و دربارهٔ « وَ يَقُولُونَ حِجْراً مَحْجُوراً » [می‌گوید]: هرگاه فردی با کسی روبه‌رو می‌شد که از او بیم داشت، این سخن را می‌گفت؛ پس خدای متعال یادآور شد که کافران چون فرشتگان را ببینند، به گمان اینکه برایشان سودی دارد این عبارت را بر زبان می‌آورند. [پایان کلام وی].

از خلیل نقل شده است که در روزگار جاهلیت، هرگاه مردی کسی را در ماه‌های حرام می‌دید که از کشته‌شدن به دست او می‌ترسید، می‌گفت: «حِجْراً مَحْجُوراً»؛ یعنی تعرض به من در این ماه بر تو حرام و ممنوع است؛ در نتیجه آن شخص هم به او گزندی نمی‌رساند و به شرّی آغاز نمی‌کرد. و از ابوعبیده روایت شده است که: این عبارت نوعی تعویذ و امان‌خواهیِ عرب بود که هرکس در حرم یا در ماهِ حرام، دیگری را می‌دید و میانشان کینه و خون‌خواهیِ پیشینی وجود داشت و از او بیمناک بود، آن را بر زبان می‌آورد.

بنابراین، کلام الهی: « يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلاٰئِكَهَ لاٰ بُشْريٰ يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ » (روزی که فرشتگان را می‌بینند، در آن روز هیچ مژده‌ای برای مجرمان نیست)، بنا بر قولی، واژهٔ « يَوْمَ » ظرف زمان برای « لاٰ بُشْريٰ » است و تعبیرِ « يَوْمَئِذٍ » تأکیدی برای آن به‌شمار می‌رود. مقصود از « لاٰ بُشْريٰ »، نفی جنس است (هیچ‌گونه بشارتی در میان نخواهد بود). مراد از مجرمان نیز هر کسی است که به جرم و گناه آلوده باشد؛ هرچند موردِ سخن در اینجا جرمِ شرک است و مجرمان همان کسانی هستند که به دیدار ما امید ندارند و پیش‌تر یاد شدند. معنای آیه چنین است: روزی که این بی‌امیدان به دیدار ما فرشتگان را می‌بینند، در آن روز به‌هیچ‌وجه مژده‌ای برای مجرمان—که اینان نیز از همان گروهند—نخواهد بود.

و در سخن خداوند: « وَ يَقُولُونَ حِجْراً مَحْجُوراً » (و می‌گویند: پناه و امانی استوار!) فاعلِ «يَقُولُونَ» همان مشرکان‌اند؛ یعنی در آن روز که فرشتگان برای عذاب به سراغشان می‌آیند، مشرکان به آنان می‌گویند: «حِجْراً مَحْجُوراً»؛ یعنی ما باید از دست شما در پناه و امان بمانیم. برخی نیز گفته‌اند ضمیر جمع به فرشتگان برمی‌گردد و معنا چنین است: فرشتگان به مشرکان می‌گویند: شنیدن بشارت بر شما حرام و ممنوع است، یا ورود به بهشت بر شما کاملاً حرام است، یا اینکه بر شما به کلی ممنوع است که از عذاب به چیزی پناه ببرید و هیچ پناهگاهی برایتان نخواهد بود. با این حال، معنای نخست با سیاق آیه سازگارتر است.

اما دربارهٔ توضیح پاسخ به موضوع فرودآمدن فرشتگان و دیدنِ آنها: آیه اصلِ دیده‌شدن فرشتگان را امری مسلّم و قطعی دانسته که سرانجام روزی فراخواهد رسید که فرشتگان را می‌بینند؛ ولی به‌جای خبردادنِ صِرف از اصلِ رؤیت، به بیان حال و وصف آنان در روز دیدار پرداخته است تا اشاره کند که درخواستِ دیدن فرشتگان هرگز به سودشان نیست؛ زیرا آنان فرشتگان را نمی‌بینند مگر در روزی که عذاب آتش را رو در رو مشاهده می‌کنند، و این نیز پس از دگرگونی جهان مادی و تبدیل نشئهٔ دنیا به نشئهٔ آخرت خواهد بود؛ چنان‌که در جای دیگر نیز با این کلام بدان اشاره فرموده است: «مٰا نُنَزِّلُ الْمَلاٰئِكَهَ إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ مٰا كٰانُوا إِذاً مُنْظَرِينَ» (حجر: ۸؛ ما فرشتگان را جز به حق نازل نمی‌کنیم، و در آن هنگام دیگر به آنان مهلتی داده نمی‌شود). بنابراین، آنان با این خواستهٔ خود، در حقیقت بر عذاب شتاب می‌ورزند، در حالی که می‌پندارند با این دلیل‌تراشی‌ها خدا و رسولش را درمانده می‌سازند.

اما اینکه این روزِ یادشده با عبارت « يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلاٰئِكَهَ » (روزی که فرشتگان را می‌بینند) چه روزی است، مفسران گفته‌اند روز قیامت است؛ ولی آنچه از سیاق آیه در پیوند با آیاتی که روز مرگ و پس از آن را توصیف می‌کنند به دست می‌آید—مانند سخن حق‌تعالی: «وَ لَوْ تَريٰ إِذِ الظّٰالِمُونَ فِي غَمَرٰاتِ الْمَوْتِ وَ الْمَلاٰئِكَهُ بٰاسِطُوا أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذٰابَ الْهُونِ» (انعام: ۹۳؛ و اگر ببینی آن‌گاه که ستمکاران در سکرات مرگ فرو رفته‌اند و فرشتگان دست‌های خود را گشوده‌اند [و می‌گویند:] جان‌هایتان را برآورید! امروز به عذاب خوارکننده کیفر می‌یابید) و کلام او: «إِنَّ الَّذِينَ تَوَفّٰاهُمُ الْمَلاٰئِكَهُ ظٰالِمِي أَنْفُسِهِمْ قٰالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قٰالُوا كُنّٰا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ قٰالُوا أَ لَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَهً فَتُهٰاجِرُوا فِيهٰا» (نساء: ۹۷؛ بی‌گمان کسانی که فرشتگان جانشان را می‌ستانند در حالی که بر خویشتن ستم کرده بودند، [فرشتگان] می‌گویند: در چه حالی بودید؟ می‌گویند: ما در زمین مستضعف بودیم. می‌گویند: آیا زمین خدا پهناور نبود تا در آن هجرت کنید؟) و دیگر آیاتی از این دست— این است که مقصود از آن، هنگامِ مرگ و همان دوره‌ای است که در اصطلاح قرآن «برزخ» نامیده می‌شود؛ زیرا در این آیات دلالت روشنی هست بر اینکه آنان پس از مرگ و پیش از روز قیامت، فرشتگان را می‌بینند و رودررو با آنان سخن می‌گویند. همچنین مقتضای روند احتجاج با کسی که دیدار فرشتگان را ناممکن می‌داند و انکار می‌کند، آن است که نخستین روزی که آنان را با حالی ناخوشایند می‌بیند به رخ او کشیده شود که همان روز مرگ است؛ نه اینکه در مناظره به دیدنِ آنان در قیامت استناد شود و اینکه به ایشان گفته می‌شود:

«حِجْراً مَحْجُوراً» (پناه می‌بریم!)؛ در حالی که پیش از قیامت نیز مدت‌های دراز فرشتگان را دیده و به دست آنان عذاب چشیده‌اند؛ و این نکته آشکار و روشن است.

بحث روایی

در تفسیر البرهان، از کتاب «الجنة و النار» با سلسله‌سند خود از جابر بن یزید جُعفی از امام باقر (ع) روایت شده است در حدیثی که در آن قبض روحِ کافر را یاد می‌کند؛ فرمود: چون جان به گلوگاه برسد، فرشتگان بر چهره و پشت او می‌زنند و گفته می‌شود: « أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذٰابَ الْهُونِ بِمٰا كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَي اللّٰهِ غَيْرَ الْحَقِّ-وَ كُنْتُمْ عَنْ آيٰاتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ » (جان‌هایتان را بیرون دهید! امروز به کیفر آنچه به ناروا بر خدا می‌گفتید و در برابر آیاتش گردن‌کشی می‌کردید، به عذاب خوارکننده مجازات می‌شوید؛ انعام: ۹۳). و این همان سخن خدای متعال است که: « يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلاٰئِكَهَ لاٰ بُشْريٰ يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ-وَ يَقُولُونَ حِجْراً مَحْجُوراً » (روزی که فرشتگان را می‌بینند، در آن روز هیچ مژده‌ای برای مجرمان نیست و [فرشتگان] می‌گویند: [بهشت بر شما] کاملاً ممنوع و بازداشته است!؛ فرقان: ۲۲)؛ پس فرشتگان می‌گویند: بهشت بر شما حرام و به‌کلی ممنوع است.

[یادداشت منبع: ۱) ظاهراً «محرّمة» است.]

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۲۱ و ۲۲ با هم

این آیه در جایگاه پاسخ به گفتار آنان است که می‌گفتند: « لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلاٰئِكَهُ » (چرا فرشتگان بر ما فرود نیامدند؟) و از پاسخ به این سخنشان که « أَوْ نَريٰ رَبَّنٰا » (یا پروردگارمان را ببینیم؟) روی گردانده است؛ زیرا دیداری که آنان از این سخن اراده می‌کردند دیدن با چشمِ سر بود که لازمه‌اش جسمانیت و مادی‌بودن است و ذات پروردگار از آن بسیار والاتر و پیراسته‌تر است. و اما دیدار با چشمِ یقین که همان شهود قلبی است، آنان از کسانی نبودند که چنین حقیقتی را دریابند و بر فرضِ فهمیدن نیز هرگز چنین دیداری مقصودشان نبود.

تفسیر آیه‌های ۲۲ تا ۲۴ با هم

بنابراین، ظاهر سیاق نشان می‌دهد که این آیه و دو آیهٔ پس از آن به وضعیت مشرکان در عالم برزخ نظر دارند؛ یعنی دیدن فرشتگان در برزخ، تباه شدنِ اعمالشان در آن جهان، و نیز وضعیت اهل بهشتی را که در برزخ است توصیف می‌کنند.