تفسیر آیهٔ ۱۷ سورهٔ مؤمنون

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ لَقَدْ خَلَقْنٰا فَوْقَكُمْ سَبْعَ طَرٰائِقَ وَ مٰا كُنّٰا عَنِ الْخَلْقِ غٰافِلِينَ » («و به راستی بر فراز شما هفت راه آفریدیم و ما از آفرینش غافل نبوده‌ایم»)؛ مراد از راه‌های هفت‌گانه، به قرینهٔ سخن او: « فَوْقَكُمْ » («بر فراز شما»)، همان آسمان‌های هفت‌گانه است. خداوند آن‌ها را «طرائق»—جمعِ طریقه به معنای راهِ پیموده و کوبیده‌شده—نامیده است، چرا که آن‌ها گذرگاهِ امری هستند که از نزد خدای متعال به سوی زمین فرود می‌آید؛ خدای متعال می‌فرماید: «يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ» (طلاق: ۱۲؛ «فرمان الهی میان آن‌ها فرود می‌آید»)، و می‌فرماید: «يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّمٰاءِ إِلَي الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ» (سجده: ۵؛ «کار را از آسمان تا زمین تدبیر می‌کند، سپس به سوی او بالا می‌رود»)، و نیز راه‌هایی هستند که اعمال در فرازآمدنشان به سوی خدا و فرشتگان در فرودآمدن و بالارفتنشان آن‌ها را می‌پیمایند؛ چنان‌که می‌فرماید: «إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَ الْعَمَلُ الصّٰالِحُ يَرْفَعُهُ» (فاطر: ۱۰؛ «سخنان پاکیزه به سوی او بالا می‌رود و عمل شایسته آن را بالا می‌برد»)، و می‌فرماید: «وَ مٰا نَتَنَزَّلُ إِلاّٰ بِأَمْرِ رَبِّكَ» (مریم: ۶۴؛ «و ما جز به فرمان پروردگارت فرود نمی‌آییم»).

با این توضیح روشن می‌شود که چرا پایان آیه: « وَ مٰا كُنّٰا عَنِ الْخَلْقِ غٰافِلِينَ » («و ما از آفرینش غافل نبوده‌ایم») به آغاز آن پیوسته است؛ یعنی شما از ما گسسته نیستید و دور از مراقبت ما به سر نمی‌برید، بلکه این راه‌های هفت‌گانه میان ما و شما کشیده شده است و فرستادگانِ فرشته با فرودآمدن و بالارفتن در آن‌ها آمدوشد می‌کنند، و امر ما از آن‌ها به سوی شما فرود می‌آید و اعمال شما از آن‌ها به سوی ما بالا می‌رود.

با همهٔ آنچه گذشت، نادرستیِ سخن برخی آشکار می‌شود که گفته‌اند: «طرائق» به معنای طبقه‌هایی است که یکی بر فراز دیگری چیده شده است، برگرفته از «طَرْقِ النَّعْلِ» (چندلایه کردنِ پای‌افزار)، آنگاه که لایه‌های آن را روی هم بگذارد؛ و نیز سخن دیگرانی که گفته‌اند: طرائق به معنای پهن‌شده‌ها و گسترده‌هاست، برگرفته از «طَرْقِ الْحَدِيدِ» (کوبیدن آهن)، آنگاه که آن را با پتک بکوبد و پهن سازد.

افزون بر این، بنا بر این دو قول، پیوندِ پایان آیه با آغاز آن روشن و هویدا نخواهد بود.