تفسیر آیهٔ ۱۲۳ سورهٔ طه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «قٰالَ اهْبِطٰا مِنْهٰا جَمِيعاً بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ » (فرمود: هر دو با هم از آن فرود آیید در حالی که برخی از شما دشمن برخی دیگر خواهید بود). پیش‌تر تفسیرِ مانند این آیه در سوره‌های بقره و اعراف گذشت.

در عبارت «قٰالَ اهْبِطٰا » (فرمود: هر دو فرود آیید)، التفات (تغییر سیاق سخن) از متکلم مع‌الغیر (اول‌شخص جمع: ما) به غیبت و مفرد (سوم‌شخص مفرد: او فرمود) رخ داده است؛ و چه بسا دلیل آن، دربرداشتن قضاوت و حکمِ قطعی در آیه باشد که ویژهٔ خدای متعال است. خدای متعال می‌فرماید: «وَ اللّٰهُ يَقْضِي بِالْحَقِّ» (غافر: ۲۰: «و خدا به حق داوری می‌کند») و نیز می‌فرماید: «إِنِ الْحُكْمُ إِلاّٰ لِلّٰهِ» (یوسف: ۶۷: «حکم و فرمان جز برای خدا نیست»).

خدای متعال می‌فرماید: «فَإِمّٰا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُديً فَمَنِ اتَّبَعَ هُدٰايَ فَلاٰ يَضِلُّ وَ لاٰ يَشْقيٰ » (پس اگر از جانب من هدایتی برای شما آمد، هر کس از هدایتم پیروی کند، نه گمراه می‌شود و نه تیره‌بخت). در این آیه قضایی از جانب خدای متعال آمده که بر فرود آمدن مترتب است، و از این رو با «فاء» تفریع عطف شده است؛ و اصلِ عبارتِ: «فَإِمّٰا يَأْتِيَنَّكُمْ » (پس اگر قطعاً به سویتان آمد)،

در اصل «فإن يأتكم» (اگر به سویتان بیاید) بوده که «ما» و «نون تأکید» به آن افزوده شده است تا به حتمی بودنِ وقوع شرط اشاره کند؛ گویی چنین گفته شده است: «اگر هدایتی از من به سویتان آمد — که بی‌تردید خواهد آمد — پس هر کس پیروی کند...» تا آخر آیه.

در سخن خدای متعال که فرمود: «فَمَنِ اتَّبَعَ هُدٰايَ » (پس هر کس از هدایت من پیروی کند)، نسبت دادن پیروی به «هدایت» به شیوهٔ استعارهٔ کنایی است و معنای اصلی‌اش چنین است: «هر کس از راهنمایی پیروی کند که با هدایت من رهنمون می‌شود».

و کلام الهی که فرمود: «فَلاٰ يَضِلُّ وَ لاٰ يَشْقيٰ » یعنی نه در راهش گمراه می‌شود و نه در فرجام و سرانجام کارش گرفتار تیره‌بختی می‌گردد. مطلق آمدنِ گمراهی و شقاوت، بر نفی ضلالت و بدبختی از او در دنیا و آخرت دلالت دارد؛ و در واقع نیز چنین است، چرا که هدایت الهی همان دین فطری است که خداوند به زبان پیامبرانش به آن دعوت کرده است. دین فطرت نیز مجموعهٔ باورها و عمل‌هایی است که سرشت انسان و آفرینشش بر اساس ابزارهایی که بدان مجهز شده به آن فرامی‌خواند؛ و پیداست که سعادت هر چیز همان است که آفرینشش با تمام توانمندی‌هایش اقتضا می‌کند و هیچ سعادتی فراتر از آن برایش نیست. خدای متعال می‌فرماید: «فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَتَ اللّٰهِ الَّتِي فَطَرَ النّٰاسَ عَلَيْهٰا لاٰ تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللّٰهِ ذٰلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ» (روم: ۳۰: «پس حق‌گرایانه روی به سوی دین بدار، همان سرشت الهی که مردم را بر پایهٔ آن آفریده است؛ تغییری در آفرینش خدا راه ندارد؛ این است دین استوار»).

بحث روایی

در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌ابی‌شیبه، طبرانی، ابونعیم در «الحلیة» و ابن‌مردویه از ابن‌عباس روایت کرده‌اند که گفت: پیامبر خدا (ص) فرمود: «من اتبع كتاب الله-هداه الله من الضلاله في الدنيا و وقاه سوء الحساب يوم القيامه،و ذلك أن الله يقول: «فَمَنِ اتَّبَعَ هُدٰايَ- فَلٰا يَضِلُّ وَ لٰا يَشْقٰى»؛ هر کس از کتاب خدا پیروی کند، خداوند او را در دنیا از گمراهی نجات بخشیده و هدایت می‌کند و در روز قیامت از سختیِ حساب نگاهش می‌دارد؛ و این بدان جهت است که خداوند می‌فرماید: «فَمَنِ اتَّبَعَ هُدٰايَ- فَلٰا يَضِلُّ وَ لٰا يَشْقٰى» (پس هر که از هدایت من پیروی کند، نه گمراه می‌شود و نه تیره‌بخت)».

می‌گویم: این حدیث، سخن خدای متعال: «فَلاٰ يَضِلُّ » (گمراه نمی‌شود) را بر دنیا و سخن او: «وَ لاٰ يَشْقيٰ » (تیره‌بخت نمی‌گردد) را بر آخرت تطبیق می‌دهد؛ ازاین‌رو آنچه را پیش‌تر در تفسیر آیه گذشت تأیید می‌کند.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۱۵ تا ۱۲۶ با هم

معنای یادشده در این روایت از بطن قرآن است که در آن، احکام به حقیقت خود و پیمان‌ها به تأویلشان—که همان ولایت الهی است—بازگردانده شده‌اند، و اصلاً از قبیل تفسیرِ لفظ آیه نیست. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۱۲۳ و ۱۲۴ با هم

و مانند این روایات، روایات دیگری است که در آن‌ها سخن خدای متعال: «فَمَنِ اتَّبَعَ هُدٰايَ » (طه: ۱۲۳: پس هر کس از هدایتم پیروی کند) و سخن او: «عَنْ ذِكْرِي » (از یاد من) نیز بر ولایت اهل‌بیت (ع) تطبیق داده شده است؛ و این از قبیل روایات جَری (تطبیق و بازتاب مصداقی آیه در زمان) است، نه تفسیر مفهومیِ آن، چنان‌که برخی پنداشته‌اند.