تفسیر آیهٔ ۱۰۹ سورهٔ طه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «يَوْمَئِذٍ لاٰ تَنْفَعُ الشَّفٰاعَهُ إِلاّٰ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمٰنُ وَ رَضِيَ لَهُ قَوْلاً » (در آن روز، شفاعت سودی نبخشد مگر کسی که خدای رحمان به او اجازه داده و گفتارش را پسندیده باشد)؛ نفی سودبخش بودن شفاعت کنایه از آن است که در آن روز، داوریِ عادلانه و حکم قاطع الهی بر پایهٔ وعده و وعیدهای خداوند جاری و نافذ است، بی‌آنکه به سبب مانعی، جرم بزهکاری نادیده گرفته شود یا از نافرمانیِ گناهکاری چشم‌پوشی گردد؛ بنابراین معنای سودبخش بودن شفاعت، اثرگذاری آن است.

و سخن خدای متعال که: «إِلاّٰ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمٰنُ وَ رَضِيَ لَهُ قَوْلاً »؛ این استثنا نشان می‌دهد که توجه کلام به نفی شفاعت‌کنندگان معطوف است، نه به تأثیر شفاعت برای شفاعت‌شوندگان؛ و مقصود، اجازه یافتن در سخن گفتن است، سخن گفتنی به‌قصد شفاعت؛ چنان‌که جملهٔ پس از آن، یعنی «وَ رَضِيَ لَهُ قَوْلاً »، آن را روشن می‌سازد؛ زیرا در آن روز سخن‌گفتن وابسته به اذن خدای متعال است؛ چنان‌که فرمود: «يَوْمَ يَأْتِ لاٰ تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلاّٰ بِإِذْنِهِ» (روزی که چون بیاید، هیچ‌کس جز به اذن او سخن نمی‌گوید؛ هود: ۱۰۵) و فرمود: «لاٰ يَتَكَلَّمُونَ إِلاّٰ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمٰنُ وَ قٰالَ صَوٰاباً» (سخن نمی‌گویند مگر کسی که خدای رحمان به او اجازه داده باشد و سخن درست بگوید؛ نبا: ۳۸). سخن دربارهٔ معنای اجازه در سخن‌گفتن، پیش از این در تفسیر سورهٔ هود در جلد دهم کتاب گذشت.

و اما پسندیده بودن سخن، با توجه به مطلق بودن تعبیر، بدین معناست که هیچ خطا یا گناهی که خشم خدا را برانگیزد با آن آمیخته نباشد. و این امر تنها از کسی برمی‌آید که خداوند باطنش را از خطای در اعتقاد و لغزش در عمل خالص گردانیده و او جانش را در دنیا از پلیدی شرک و نادانی پیراسته باشد، یا کسی که خداوند او را به آنان ملحق کرده باشد؛ چرا که در آن روز سنجش و آزمون متوجه باطن‌هاست؛ خدای متعال می‌فرماید: «يَوْمَ تُبْلَي السَّرٰائِرُ » (روزی که رازهای نهان آزموده و آشکار می‌شود). این بحث دامنهٔ درازی دارد که ان‌شاءالله تعالی بخشی از آن به اطلاع شما خواهد رسید.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۰۹ و ۱۱۰ با هم

...و تا پایان آیه؛ که این چهارمین مرحله بود. پنجم، بی‌اثر بودنِ شفاعت را برای برانداختن کیفر با سخنِ «يَوْمَئِذٍ لاٰ تَنْفَعُ الشَّفٰاعَهُ » (در آن روز، شفاعت سودی نبخشد... [طه: ۱۰۹]) یادآور شد. ششم، احاطهٔ علم الهی به احوال آنان را—نه برعکس—که مقدمه‌ای برای حسابرسی و جزا است، با عبارتِ «يَعْلَمُ مٰا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ » (او آنچه را پیش رویشان است و آنچه را پشت سر دارند می‌داند... [طه: ۱۱۰]) بیان کرد.