تفسیر آیهٔ ۱۰۷ سورهٔ بقره

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان: نسخ

تفسیر آیه‌های ۱۰۶ و ۱۰۷ با هم

این دو آیه دربارهٔ نسخ است. و روشن است که نسخ به معنای شناخته‌شده نزد فقیهان — یعنی آشکار ساختنِ پایان یافتن زمانِ یک حکم و سرآمدن مدّت آن — اصطلاحی برگرفته از همین آیه و شاخه‌یافته از آن است؛ و با توجه به ظاهرِ عام و مطلق آیه، این معنا تنها یکی از مصادیق مفهومی است که از آیه دربارهٔ حقیقت نسخ به دست می‌آید.

و این معنای فراگیری که ما برای نسخ برداشت کردیم، همان مطلبی است که عام بودنِ دلیل‌آوری در کلام خدای متعال آن را می‌رساند؛ آنجا که می‌فرماید: «أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ عَلىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ» (مگر ندانسته‌ای که خدا بر هر چیزی تواناست؟) و «أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ لَهُ مُلْكُ السَّمٰاوٰاتِ» (مگر ندانسته‌ای که فرمانروایی آسمان‌ها تنها از آنِ خداست)؛ «وَ الْأَرْضِ» (و زمین نیز از آنِ اوست).

توضیح آن‌که انکارِ فرضی در این مقام، یا همان انکاری که بنا بر نقلِ شأن نزول، از سوی یهود دربارهٔ مسئلهٔ نسخ رخ داد، از دو جهت به آن مربوط می‌شود:

دوم: این‌که گرچه قدرت [الهی] مطلق و نامحدود است، ولی با تحقق‌یافتنِ ایجاد و فعلیت‌یافتنِ وجود، دگرگونی ناممکن است؛ زیرا هر پدیده‌ای از کیفیتی که بر آن واقع شده است، ضرورتاً تغییر نمی‌پذیرد. و این مانند کار اختیاری انسان است؛ چراکه کار تا زمانی که از انسان سر نزده، برای او اختیاری است، اما هنگامی که صادر شد، ثبوتش ضرورت می‌یابد و دیگر در اختیار او نیست [که آن را دگرگون کند]. بازگشت این وجه، به نفیِ مطلق‌بودنِ مالکیت خدا و جایزنشمردنِ برخی از تصرفات پس از آن است که زمام کار با برخی تصرفات دیگر [از دست] رفته باشد؛ همان‌طور که یهود گفتند: «يَدُ اللّٰهِ مَغْلُولَهٌ» (دست خدا بسته است). از این رو، خدای سبحان با این سخن خویش به پاسخ از وجه نخست اشاره فرمود که: «أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ عَلىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ» (مگر ندانستی که خدا بر هر کاری تواناست؟)؛ یعنی او ناتوان نیست از اینکه چیزی بهتر از آنچه از دست رفته یا مانند آن را به جایش بنشاند. و با این سخن به پاسخ از وجه دوم اشاره فرمود که: «أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ لَهُ مُلْكُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ وَلِيٍّ وَ لاٰ نَصِيرٍ» (مگر ندانستی که پادشاهی و فرمانرواییِ آسمان‌ها و زمین تنها از آنِ خداست و شما را جز خدا هیچ سرپرست و یاوری نیست؟)؛ بدین معنا که مالکیتِ آسمان‌ها و زمین از آنِ خدای سبحان است، پس او می‌تواند در مِلک خویش هر گونه که بخواهد تصرف کند، و هیچ‌کس جز او بهره‌ای از مالکیت ندارد تا موجب بسته شدنِ دری از درهای تصرفِ خدای سبحان گردد یا مانعی در برابر تصرفی از تصرفاتش شود؛ بنابراین هیچ پدیده‌ای مالک هیچ چیزی نیست، نه اصالتاً (از پیشِ خود) و نه با تملیکِ خدای متعال؛ چراکه تملیکی که او به دیگری می‌بخشد، مانند تملیکِ ما انسان‌ها به یکدیگر نیست که با آن، مالکیت اولی از میان برود و برای دومی حاصل آید، بلکه او همچنان مالک است؛ درست در همان حالی که چیزی را به دیگری تملیک می‌کند، خود مالکِ همان چیز است. پس اگر به حقیقت امر بنگریم، پادشاهیِ مطلق و تصرفِ مطلق تنها از آنِ اوست؛ و اگر به آنچه با تملیکِ او—بدون داشتن هیچ استقلالی—مالک شده‌ایم بنگریم، او برای ما «ولیّ» (سرپرست و تدبیرکنندهٔ امور) است؛ و اگر به آن استقلالِ ظاهری که به ما ارزانی داشته بنگریم—که در حقیقت فقری در چهرهٔ بی‌نیازی و وابستگی‌ای در سیمای استقلال است—باز هم برای ما ممکن نیست که کارهایمان را بدون یاری و نصرتِ او تدبیر کنیم، و او برای ما «نصیر» (یاور) خواهد بود.

و این مطلب که یادآور شدیم، همان چیزی است که حصرِ نمایان در سخن خدای متعال اقتضا می‌کند: «أَنَّ اللّٰهَ لَهُ مُلْكُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ فقوله تعالي: أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ عَليٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ لَهُ مُلْكُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ » (فرمانروایی آسمان‌ها و زمین تنها از آنِ خداست؛ پس سخن خدای متعال که: «مگر ندانسته‌ای که خدا بر هر چیزی تواناست؟ مگر ندانسته‌ای که فرمانروایی آسمان‌ها و زمین تنها از آنِ خداست؟»)، بر پایهٔ ترتیبِ دو اعتراضی چیده شده که ممکن است به ذهن برسد. و گواه بر اینکه این‌ها دو اعتراضِ جداگانه‌اند، جدا آمدن دو جمله و نیاوردن حرفِ عطف میان آن‌هاست. و اینکه خدای متعال می‌فرماید: «وَ مٰا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ وَلِيٍّ وَ لاٰ نَصِيرٍ» (و شما را جز خدا هیچ سرپرست و یاوری نیست)، دربردارندهٔ دو نکته است که گویی کامل‌کنندهٔ پاسخ‌اند؛ بدین معنا که اگر به مالکیّت مطلقِ او نگاه نکنید، بلکه به مالکیّت بخشیده‌شده‌ای بنگرید که در اختیارتان قرار دارد، از آنجا که این مالکیّت، عطاشده است و هیچ جدایی و استقلالی از خدا ندارد، پس تنها او سرپرست و صاحب‌اختیارِ (ولیِّ) شماست؛ ازاین‌رو حق دارد هرگونه که بخواهد در شما و در آنچه دارید تصرّف کند. و اگر هم به وابسته بودن و استقلال نداشتنِ خود در مالکیّت ننگرید، بلکه به ظاهرِ دارایی و استقلالِ خود نگاه کنید و تنها بر همین جمود بورزید و بسنده کنید، باز هم خواهید دید توانایی، دارایی و استقلالی که دارید، به تنهایی به سرانجام نمی‌رسد و به خودیِ خود، مقاصدتان را رامِ شما و تسلیمِ قصد و اراده‌تان نمی‌سازد، بلکه ناگزیر باید کمک و یاریِ خدا نیز همراهِ آن باشد؛ پس او یاور و نصرت‌بخش (نصیرِ) شماست و حق دارد از همین راه نیز تصرّف کند. بنابراین، خدای سبحان از هر راهی که بروید، حقِّ تصرّف در کار شما را دارد. و در سخن خداوند: «وَ مٰا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ» (و شما را جز خدا...)، به جای ضمیر، اسمِ ظاهر (نامِ آشکارِ «الله») به کار رفته است؛ زیرا این جمله در حکمِ سخنی مستقل قرار دارد، چراکه پاسخْ بدون آن نیز کامل است.

از آنچه گذشت روشن شد که: نخست، نسخ تنها به احکام شرعی اختصاص ندارد، بلکه امور تکوینی (پدیده‌های جهان آفرینش) را نیز در بر می‌گیرد.

دوم، نسخ بدون دو طرف—ناسخ (باطل‌کننده) و منسوخ (باطل‌شده)—محقق نمی‌شود.

سوم، ناسخ دربردارندهٔ همان کمال یا مصلحتی است که در منسوخ وجود داشته است.

چهارم، ناسخ به لحاظ صورتِ ظاهری‌اش با منسوخ منافات دارد، و تناقض میان آن دو تنها از این طریق برطرف می‌شود: از جهتِ دربرداشتن مصلحت مشترک در هر دوی آن‌ها. بنابراین، هرگاه پیامبری وفات یابد و پیامبر دیگری برانگیخته شود—که هر دو نشانه‌ای از نشانه‌های خدای متعال‌اند و یکی ناسخ دیگری به شمار می‌آید—این جایگزینی بر اساس مقتضای قانون آفرینش در زمینهٔ زندگی، مرگ، روزی و سرآمدِ عمر، و نیز مقتضای تفاوتِ مصالح بندگان به فراخور دگرگونی روزگاران و تکامل افراد انسان جریان می‌یابد. و هرگاه حکمی دینی با حکم دینی دیگری نسخ شود، همهٔ آن‌ها دربردارندهٔ مصلحت دین خواهد بود و هر یک از دو حکم با مصلحت زمانه سازگارتر و برای حال مؤمنان مناسب‌تر است؛ مانند حکم گذشت و عفو در آغاز دعوت که مسلمانان هنوز نه شمارِ کافی داشتند و نه سازوبرگ (عِدّه و عُدّه)، و حکم جهاد پس از آن، هنگامی که اسلام توانمند شد و در میان آنان هر چه در توان داشتند نیرو فراهم آمد و هراس در دل کافران و مشرکان جای گرفت. با این همه، آیات منسوخ از اشاره و کنایه به نسخ خالی نیستند؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «فَاعْفُوا وَ اصْفَحُوا حَتّٰي يَأْتِيَ اللّٰهُ بِأَمْرِهِ» (بقره: ۱۰۹) (پس عفو کنید و گذشت نمایید تا خدا فرمان خویش را بیاورد)، که با آیهٔ کارزار نسخ شده است؛ و نیز خدای متعال می‌فرماید: «فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتّٰي يَتَوَفّٰاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللّٰهُ لَهُنَّ سَبِيلاً» (نساء: ۱۴) (آنان را در خانه‌ها نگاه دارید تا مرگ گریبانشان را بگیرد یا خدا راهی برایشان پدید آورد)، که با آیهٔ تازیانه نسخ گشته است. پس سخن خداوند: «حَتّٰي يَأْتِيَ اللّٰهُ بِأَمْرِهِ» (تا خدا فرمان خویش را بیاورد) و سخن او: «أَوْ يَجْعَلَ اللّٰهُ لَهُنَّ سَبِيلاً » (یا خدا راهی برایشان پدید آورد)، خالی از این دلالت و اشعار نیست که حکم یادشده موقت و مدت‌دار است و در آینده نسخی در پی خواهد داشت.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۰۶ و ۱۰۷ با هم

روایت‌های هر دو مذهب (شیعه و اهل سنت) از پیامبر (ص)، صحابه و امامان اهل‌بیت (ع) بسیار فراوان است که: در قرآن ناسخ و منسوخ وجود دارد.

و در تفسیر نعمانی از امیرالمؤمنین (ع) روایت شده است که پس از ذکر چند آیه از ناسخ و منسوخ فرمود: «و این سخن خدای عزّوجلّ: «وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ * إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ» (هود: ۱۱۸-۱۱۹؛ و پیوسته در اختلاف‌اند، مگر کسی که پروردگارت بدو رحم کرده، و برای همین آنان را آفریده است)—یعنی برای رحمت آفریده است—ناسخِ این سخن خدای متعال است: «وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ» (ذاریات: ۵۶؛ و جن و انس را نیافریدم جز برای آنکه مرا بپرستند)».

می‌گویم: در این روایت نشانه‌ای است بر اینکه آن حضرت (ع) نسخ را در این آیه، اعم از نسخ در احکام شرعی در نظر گرفته است؛ زیرا آیهٔ دوم واقعیتی را اثبات می‌کند که موجب محدود ساختنِ واقعیتی می‌شود که آیهٔ اول به اثبات رسانده است. به بیانی روشن‌تر: آیهٔ نخست برای آفرینش هدفی اثبات می‌کند که همان عبادت است، و خدای پاک و منزه در هدفی که برای هر یک از کارهای خویش اراده می‌کند مغلوب و ناکام نمی‌شود؛ جز اینکه او سبحانه انسان‌ها را با امکان اختلاف آفریده است، از این رو همواره در هدایت‌یافتگی و گمراهی دچار اختلاف‌اند، مگر کسی که مشمول عنایت الهی قرار گیرد و رحمت هدایت او را فرا گیرد، و «برای همین [رحمت] آنان را آفرید»؛ بنابراین آیهٔ دوم برای آفرینش هدفی اثبات می‌کند که همان رحمتی است که همراه با عبادت و هدایت‌یافتگی است، و این رحمت تنها در برخی پدید می‌آید نه در همه؛ در حالی که آیهٔ نخست عبادت را هدفی برای همگان قرار می‌داد. پس این عبادت از این جهت هدف همگان قرار گرفته است که برخی برای برخی دیگر آفریده شده‌اند و این گروه نیز برای گروهی دیگر، تا در نهایت به اهل عبادت بینجامد، یعنی همان عابدان راستینی که برای عبادت آفریده شده‌اند؛ از این رو درست است که عبادتْ هدفِ کل دانسته شود، همانند احداث باغ و کاشتن درخت برای بهره‌مندی از میوه‌اش یا سودهای مالی‌اش. پس آیهٔ دوم، اطلاقِ آیهٔ نخست را نسخ می‌کند.

و در تفسیر نعمانی نیز از ایشان [امام علی علیه‌السلام] نقل شده است که فرمود: و ناسخِ این سخن خدای متعال:

«وَ إِنْ مِنْكُمْ إِلاّٰ وٰارِدُهٰا كٰانَ عَليٰ رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا » (مریم: ۷۱؛ و هیچ‌یک از شما نیست مگر اینکه وارد آن [دوزخ] می‌شود؛ این حکمی حتمی و قطعی بر پروردگار توست)، این سخن اوست: «الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنيٰ-أُولٰئِكَ عَنْهٰا مُبْعَدُونَ لاٰ يَسْمَعُونَ حَسِيسَهٰا-وَ هُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خٰالِدُونَ لاٰ يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ » (انبیاء: ۱۰۱-۱۰۳؛ بی‌گمان کسانی که از پیش، وعدهٔ نیک از جانب ما به آنان داده شده، از آن [دوزخ] دور نگه داشته می‌شوند؛ صدای ضعیف آتش را هم نمی‌شنوند و در آنچه دل‌هایشان بخواهد جاودان‌اند؛ آن وحشت و هراس بزرگ، اندوهگینشان نمی‌کند).

می‌گویم: این دو آیه از قبیل عام و خاص نیستند؛ زیرا خدای متعال می‌فرماید: «كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيّاً» (حکمی حتمی و قطعی بر پروردگار توست)، و قضای حتمی نه برداشته می‌شود و نه ابطالش ممکن است. معنای این نسخ، از آنچه به خواست خدا در ذیل آیهٔ «إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنيٰ أُولٰئِكَ عَنْهٰا مُبْعَدُونَ» (انبیاء: ۱۰۱) خواهد آمد روشن می‌شود.

و در تفسیر عیاشی از امام باقر علیه‌السلام روایت شده است: از مصادیق نسخ، «بداء» (دگرگونی در مقدرات غیرحتمی بر پایهٔ حکمت الهی) است که سخن خدای متعال متضمن آن است: «يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ» (رعد: ۳۹؛ خدا هر چه را بخواهد محو یا اثبات می‌کند و اصل کتاب نزد اوست)، و نیز نجات قوم یونس.

می‌گویم: وجه و دلیل این مطلب روشن است.

و در برخی روایاتِ امامان اهل بیت علیهم‌السلام آمده است که آنان رحلت یک امام و جانشینیِ امامِ دیگر را نیز از مصادیق نسخ شمرده‌اند.

می‌گویم: توضیح این مطلب پیش‌تر گذشت، و روایات در این‌گونه معانی بسیار و مستفیض (فراوان و مشهور) است.

و در کتاب «الدر المنثور»، عَبد بن حُمَید، و ابوداوود در کتابِ ناسخِ خود، و ابن‌جریر [چنین] روایت کرده‌اند: از قتاده که گفت: «گاهی آیه‌ای آیهٔ دیگر را نسخ می‌کرد؛ و پیامبر خدا آیه و سوره و مقداری از سوره را که خدا می‌خواست می‌خواند، سپس آن آیه برداشته می‌شد و خدا آن را از یاد پیامبرش می‌بُرد؛ پس خداوند به عنوان حکایت به پیامبرش فرمود: «مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا» (بقره: ۱۰۶؛ هر آیه‌ای را نسخ کنیم یا از یادها ببریم، بهتر از آن یا مانندش را می‌آوریم)؛ می‌گوید: در آن تخفیف و آسانی است، در آن رخصت است، در آن امر است، در آن نهی است».

می‌گویم: در آن کتاب دربارهٔ معنای «انساء» (از یاد بردن) روایات متعدد دیگری نیز نقل شده است، و همهٔ آن‌ها به دلیل مخالفت با کتاب خدا مردود است، همان‌گونه که در توضیح عبارت «أَوْ نُنْسِهَا» گذشت.