تفسیر آیهٔ ۸۸ سورهٔ نحل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « اَلَّذِينَ كَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللّٰهِ زِدْنٰاهُمْ عَذٰاباً فَوْقَ الْعَذٰابِ بِمٰا كٰانُوا يُفْسِدُونَ» (کسانی که کفر ورزیدند و از راه خدا بازداشتند، به سبب فسادی که می‌کردند عذابی بر روی عذابشان افزودیم). این آیه آغاز کلامی تازه است که پس از اشاره به حال عموم ستمکاران و مشرکان در آیات پیشین، اینک به طور خاص به شرح حال پیشوایان کفر می‌پردازد.

شنونده چون توصیف خداوند را از سرنوشت آنان در روز قیامت در این آیات بشنود — اینکه همگی بدون هیچ تخفیفی و بدون هیچ مهلتی عذاب می‌شوند — و از سوی دیگر از خداوند شنیده باشد که گروهی از آنان کفرشان سخت‌تر و تیره‌بخت‌تر از دیگران است، آنجا که می‌فرماید: «وَ أَكْثَرُهُمُ الْكٰافِرُونَ» (نحل: ۸۳؛ و بیشترشان کافرند)، طبیعتاً به ذهنش می‌رسد که آیا این گروه با اینکه در سببِ عذاب — یعنی کفر — از دیگران فراتر رفته‌اند، در عذابِ وعده‌داده‌شده با آنان برابر خواهند بود؟

پس در پاسخ به این پرسش، کلام تازه آغاز شد و فرمود: « اَلَّذِينَ كَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللّٰهِ» (کسانی که کفر ورزیدند و از راه خدا بازداشتند)؛ یعنی به سبب عناد و لجاجت، کفرشان به کمال رسید و دیگران از آنان پیروی کردند؛ « زِدْنٰاهُمْ عَذٰاباً» (عذابی بر آنان افزودیم)؛ و آن عذابی است که به دلیل بازداشتن از راه خدا به خودِ آنان اختصاص دارد؛ «فَوْقَ الْعَذٰابِ» (علاوه بر آن عذاب)؛ یعنی بر فراز همان عذابی که در برابر اصلِ ستم و کفر است و عموم همتایانشان در آن با آنان شریک‌اند. الف و لام در «الْعَذَابِ» برای عهد ذکری (اشاره به عذابِ یادشده در کلام) است که به عذاب مذکور در آیهٔ « وَ إِذٰا رَأَي الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذٰابَ» (نحل: ۸۵؛ و هنگامی که ستمکاران عذاب را ببینند...) اشاره دارد. و عبارت «بِمٰا كٰانُوا يُفْسِدُونَ» (به سبب آنکه فساد می‌کردند)، بیانگر علّتِ فزونی یافتن عذاب است.

از اینجا روشن می‌شود که مراد از «افساد» در علت آوردن برای عذاب (در عبارت «بِمٰا كٰانُوا يُفْسِدُونَ»)، همان بازداشتن دیگران از راه خدا است؛ زیرا این همان ویژگیِ افزوده‌ای است که آنان نسبت به دیگر کافران دارند و آن تباه کردن دیگران از راه منصرف کردنشان از راه خداست. به بیانی دیگر، فسادانگیزی در زمین با جلوگیری از شکل‌گیری جامعه‌ای صالح است که انتظار می‌رفت با روی آوردنِ آن افرادِ بازداشته‌شده به دین خدا و پیمودن راه او، پدید آید.

بحث روایی

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌مردویه و خطیب در کتاب «تالی التلخیص» از براء روایت کرده‌اند که از پیامبر خدا (ص) دربارهٔ این سخن خداوند سؤال شد: « زِدْنٰاهُمْ عَذٰاباً فَوْقَ الْعَذٰابِ» (عذابی بر روی عذابشان افزودیم) (نحل: ۸۸)؛ پیامبر فرمود: [آن عذاب افزون،] کژدم‌هایی به بلندی درختان نخل است که در جهنم آنان را نیش می‌زنند.