تفسیر آیهٔ ۶۳ سورهٔ نحل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « تَاللّٰهِ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا إِليٰ أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِيمٌ » (به خدا سوگند که بی‌گمان به سوی امت‌هایی پیش از تو [پیامبرانی] فرستادیم، پس شیطان کارهایشان را در نظرشان آراست؛ از این رو امروز سرپرستِ آنان است و برایشان عذابی دردناک خواهد بود). ظاهر سیاق (روند کلام) نشان می‌دهد که مراد از «امروز»، روز نزول آیه است، و منظور از اینکه شیطان در آن روز سرپرستِ آنان است، هم‌داستانیِ آنان بر گمراهی در روزگار نزول وحی است، و مراد از عذابِ وعده‌داده‌شده نیز عذاب روز قیامت است؛ همان‌گونه که ظاهرِ بیشترِ آیاتی که به عذاب بیم می‌دهند چنین است.

و معنا این است: به خدا سوگند که ما پیامبرانمان را به سوی امت‌هایی پیش از تو فرستادیم—همچون یهود و نصارا و مجوس، از کسانی که مانند عاد و ثمود نابود نشده بودند—پس شیطان کارهایشان را در دیده‌شان بیاراست و آنان از او پیروی کردند و از فرستادگان ما روی برتافتند؛ از این رو او امروز نیز سرپرستِ آنان است و همگی بر گمراهی هم‌داستان‌اند، و در روز قیامت برایشان عذابی دردناک خواهد بود.

زمخشری بر پایهٔ این وجه جایز دانسته است که ضمیر در « وَلِيُّهُمُ » به قریش بازگردد؛ یعنی شیطان کارهای امت‌های گذشته را برایشان آراست و امروز هم سرپرستِ قریش است؛ اما این برداشت بعید است، چون مستلزم ناهماهنگیِ مرجع ضمیرها می‌شود.

و ممکن است منظور از امت‌ها، همان امت‌های گذشته و نابودشده باشند؛ که در این صورت، سرپرستیِ شیطان بر آنان در «امروز» به این معناست که آنان در عالم برزخ از اولیای شیطان‌اند و در آنجا عذابی دردناک دارند.

برخی نیز گفته‌اند مراد از «امروز»، مدتِ دنیاست؛ پس دنیا روزِ سرپرستیِ شیطان است، و عذاب در روز قیامت خواهد بود.

برخی هم گفته‌اند مراد از آن، روز قیامت است؛ که در آنجا ولایتِ شیطان بر آنان است و در همان‌جا نیز عذابی دردناک برایشان خواهد بود.

و برخی گفته‌اند منظور، روزی است که شیطان اعمالشان را در نظرشان آراست؛ و این تعبیر از قبیلِ «حکایت حال گذشته» (بازگوییِ ماجرای گذشته با تعبیرِ زمانِ حال برای زنده نشان دادن صحنه) است.

و نزدیک‌ترین وجه به واقع، همان وجه اول است، سپس وجه بعدی و پس از آن، وجه دیگر؛ و خدا داناتر است.