تفسیر آیهٔ ۶۲ سورهٔ نحل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ يَجْعَلُونَ لِلّٰهِ مٰا يَكْرَهُونَ وَ تَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنيٰ » (و برای خدا آنچه را ناخوش می‌دارند قرار می‌دهند، و زبان‌هایشان به دروغ وصف می‌کند که سرانجامِ نیک از آنِ آنهاست) تا پایان آیه. این سخن بازگشتی است به نسبت دادن دختران از سوی مشرکان به خدای متعال و اینکه پسران را برای خود برمی‌گزیدند؛ در حالی که از دختران ناخشنود بودند و پسران را دوست می‌داشتند و نیکو می‌شمردند.

پس سخن او: « وَ يَجْعَلُونَ لِلّٰهِ مٰا يَكْرَهُونَ » (و برای خدا آنچه را ناخوش می‌دارند قرار می‌دهند)، یعنی دختران را؛ و سخن او: « وَ تَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ » (و زبان‌هایشان دروغ را بازگو می‌کند)، یعنی زبان‌هایشان خبری دروغین می‌دهد، و آن این است: « أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنيٰ » (که عاقبت نیکو از آنِ ایشان است)، یعنی فرجام نیکوی زندگی؛ که همان جانشین شدن پسران برای آنان باشد. برخی هم گفته‌اند منظور از «الحسنی» بهشت است—با این فرض که رستاخیز راست باشد و پیامبران در آنچه خبر می‌دهند راستگو باشند؛ همان‌گونه که خدای متعال دربارهٔ آنان حکایت کرده و فرموده است: «وَ لَئِنْ أَذَقْنٰاهُ رَحْمَهً مِنّٰا مِنْ بَعْدِ ضَرّٰاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ هٰذٰا لِي وَ مٰا أَظُنُّ السّٰاعَهَ قٰائِمَهً وَ لَئِنْ رُجِعْتُ إِليٰ رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنيٰ» (حم‌السجده: ۵۰: و اگر پس از رنجی که به او رسیده است، رحمتی از جانب خود به او بچشانیم، قطعاً خواهد گفت: این حقِّ من است و گمان نمی‌برم قیامت برپا شود، و اگر هم به سوی پروردگارم بازگردانده شوم قطعاً نزد او برایم عاقبتی نیکو خواهد بود). این وجه نیز بی‌اشکال می‌بود، اگر ذیلِ آیه نبود، به سبب معنایی که از آن در ادامه خواهد آمد.

و سخن خدای متعال: « لاٰ جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النّٰارَ وَ أَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ » (مسلماً آتش برای آنان است و آنان پیش‌فرستادگانند)، یعنی پیشاپیش به سوی عذاب آتش فرستاده می‌شوند. در زبان عربی گفته می‌شود: «فَرَطَ» و «أَفْرَطَ»، یعنی پیش افتاد و جلو رفت؛ و «افراط» زیاده‌روی در پیش رفتن است، همان‌طور که «تفریط» کوتاهی کردن در آن است. و «فَرَط» (با دو فتحه) کسی است که پیشاپیشِ کاروان حرکت می‌کند تا آب و منزلگاه را آماده سازد؛ و گفته می‌شود «أَفْرَطَهُ»، یعنی او را جلو انداخت و پیش فرستاد.

و از آنجا که این سخنِ دروغین و افتراآمیزِ آنان که «آنچه را ناخوش می‌دارند برای خداست و نیکی از آنِ خودشان»، به معنای ادعای این بود که گویی بر پروردگارشان در دست‌یافتن به نیکی پیشی گرفته‌اند و آنچه را ناپسند می‌دانند برای او واگذاشته‌اند، خدای متعال به سزای دروغشان، آنان را به حقیقتِ همین پندار تهدید کرد؛ و آن این است که آتش سهم آنان است و به راستی پیشاپیش به سوی آن فرستاده می‌شوند. این همان سخن اوست که می‌فرماید: « لاٰ جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النّٰارَ » (قطعاً آتش برای آنان است...) تا پایان آیه.