تفسیر آیهٔ ۵۰ سورهٔ حجر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

و هیچ‌کس حق ندارد عذاب او را کوچک بشمارد، یا به ناتوانی‌اش امید بندد، یا از تدبیر غافلگیرکنندهٔ او (مَکر) احساس امنیت کند؛ چرا که خداوند بر کار خویش چیره است و از تدبیر خدا جز گروه زیانکاران احساس ایمنی نمی‌کنند.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۴۹ و ۵۰ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « نَبِّئْ عِبٰادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ وَ أَنَّ عَذٰابِي هُوَ الْعَذٰابُ الْأَلِيمُ » (به بندگانم خبر ده که بی‌گمان من همان بسیار آمرزندهٔ مهربانم، و اینکه عذاب من، همان عذاب دردناک است). بنا بر آنچه سیاق آیات نشان می‌دهد، مراد از « عِبٰادِي » (بندگانم) همهٔ بندگان است؛ و به سخن برخی از مفسران اعتنایی نمی‌شود که گفته‌اند مراد از آنان، همان پرهیزگارانی هستند که پیش‌تر یاد شدند یا بندگانِ خالص‌شده (مُخلَصین).

تأکید هر دو جمله با اسمیه بودن، حرف «إنّ»، ضمیر فصل و لام در خبر، نشان می‌دهد که صفات یادشده در آن دو—یعنی آمرزش، رحمت و دردناکیِ عذاب—در معنای خود به نهایت رسیده‌اند؛ بدان پایه که به هیچ اندازه‌ای درنمی‌آیند و هیچ چیز دیگری با آن‌ها سنجیده نمی‌شود. ازاین‌رو هیچ آمرزش یا رحمتی نیست مگر اینکه ممکن است مانعی برایش فرض شود که مانع از فرستادن آن گردد، یا اندازه‌گذاری باشد که آن را اندازه زند و محدود کند؛ اما خدای سبحان چنان حکم می‌راند که هیچ پی‌گیرنده‌ای برای حکمش نیست و هیچ مانعی در برابرش تاب نمی‌آورد. پس هیچ چیزی جلوی تحقق آمرزش و رحمتش را نمی‌گیرد و هیچ امری آن دو را محدود نمی‌سازد، مگر آنکه خودِ او—که والا و شکست‌ناپذیر است—چنین بخواهد. بنابراین هیچ‌کس نباید با تکیه بر مانع یا بازدارنده‌ای، از آمرزش او ناامید شود یا از گشایش (رَوْح) و رحمتش قطع امید کند، مگر آنکه از خودِ خداوند متعال بیم داشته باشد؛ همان‌گونه که فرمود: «لاٰ تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَهِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ وَ أَنِيبُوا إِليٰ رَبِّكُمْ» (از رحمت خدا ناامید نشوید که خدا همهٔ گناهان را می‌آمرزد؛ زیرا او همان بسیار آمرزندهٔ مهربان است، و به سوی پروردگارتان بازگردید؛ زمر: ۵۴).

تفسیر آیه‌های ۵۰، ۸۲ و ۸۳ با هم

نظیر این اشاره و نکته‌پردازی، در پایان داستان اصحاب حجر در ادامهٔ سوره نیز آمده است؛ آنجا که سخن الهی: « وَ كٰانُوا يَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبٰالِ بُيُوتاً آمِنِينَ » (و از کوه‌ها خانه‌هایی امن می‌تراشیدند؛ حجر: ۸۲) بی‌درنگ به « فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَهُ مُصْبِحِينَ » (پس به هنگام صبح، بانگ مرگبار آنان را فروگرفت؛ حجر: ۸۳) پیوسته است. همهٔ این‌ها برای آن است که معنای سخن خدای متعال در آغاز کلام روشن شود که فرمود: « وَ أَنَّ عَذٰابِي هُوَ الْعَذٰابُ الْأَلِيمُ » (و این‌که عذاب من همان عذاب دردناک است؛ حجر: ۵۰). پس این نکته را دریاب!