تفسیر آیهٔ ۵۴ سورهٔ زمر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ أَنِيبُوا إِليٰ رَبِّكُمْ وَ أَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذٰابُ ثُمَّ لاٰ تُنْصَرُونَ » (و به‌سوی پروردگارتان بازگردید و تسلیم او شوید پیش از آنکه عذاب به سراغتان آید، سپس یاری نشوید). این جمله بر سخن پیشین او یعنی « لاٰ تَقْنَطُوا » (ناامید نشوید) عطف شده است؛ و «انابه» به‌سوی خدا، همان بازگشت به‌سوی او یعنی توبه است. و اینکه فرمود: « إِليٰ رَبِّكُمْ » (به‌سوی پروردگارتان)، از بابِ به‌کاربردن اسم ظاهر به‌جای ضمیر است؛ درحالی‌که مقتضای ظاهرِ کلام این بود که گفته شود: «وَ أَنِيبُوا إِلَيْهِ» (و به‌سوی او بازگردید). دلیل این کار، اشاره به علّتِ حکم است؛ زیرا ملاک در پرستش خدای پاک و منزه، صفتِ پروردگاری (ربوبیت) اوست.

و منظور از اسلام، تسلیم‌شدن در برابر خدا و فرمان‌برداری از او در آنچه می‌خواهد است؛ و اگر فرمود: « وَ أَسْلِمُوا لَهُ » (و تسلیم او شوید) و نفرمود: «وَ آمِنُوا بِهِ» (و به او ایمان بیاورید)، بدان جهت است که آنچه پیش از این آیه و پس از آن یاد شده، سرکشی و استکبارورزیدنِ آنان در برابر حق است، و نقطهٔ مقابل استکبار، اسلام (تسلیم و فرمان‌برداری) است.

و فرمودهٔ او: « مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذٰابُ ثُمَّ لاٰ تُنْصَرُونَ » (پیش از آنکه عذاب به سراغتان آید، سپس یاری نشوید)، به سخن او یعنی « أَنِيبُوا و أَسْلِمُوا » (بازگردید و تسلیم شوید) وابسته (متعلّق) است؛ و مراد از عذاب به قرینهٔ آیات بعدی، عذاب آخرت است. هرچند بعید می‌نماید، اما ممکن است مراد، مطلقِ عذابی باشد که با فرارسیدنش دیگر توبه پذیرفته نمی‌شود، که عذاب ریشه‌کن‌کننده (استیصال) نیز از آن جمله است؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمٰانُهُمْ لَمّٰا رَأَوْا بَأْسَنٰا سُنَّتَ اللّٰهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبٰادِهِ» (پس هنگامی که عذاب سهمگین ما را دیدند، ایمانشان سودی به آنان نبخشید؛ این سنّت الهی است که همواره در میان بندگانش جاری بوده است؛ مؤمن: ۸۵).

و مراد از فرمودهٔ او: « ثُمَّ لاٰ تُنْصَرُونَ » (سپس یاری نمی‌شوید) این است که آمرزش الهی به هیچ روی نصیب شما نخواهد شد، زیرا سببِ آن تحقق نیافته است؛ چراکه فرض بر این است توبه‌ای صورت نگرفته و شفاعت نیز شرک را در بر نمی‌گیرد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۵۳ تا ۶۱ با هم

و بدان که از امامان اهل‌بیت (ع) روایات فراوانی در تطبیقِ این آیات بر شیعیانشان، و تطبیقِ «جنب الله» (ساحت الهی) بر خودشان وارد شده است؛ اما همهٔ آن‌ها از بابِ جَری (تطبیقِ مصداقی در بستر زمان) است نه تفسیر، و از همین رو از آوردن آن‌ها در اینجا خودداری کردیم. ادامه در متن کامل