تفسیر آیهٔ ۵۵ سورهٔ زمر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ اتَّبِعُوا أَحْسَنَ مٰا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذٰابُ بَغْتَهً وَ أَنْتُمْ لاٰ تَشْعُرُونَ » (و از بهترین چیزی که از سوی پروردگارتان به شما نازل شده است پیروی کنید، پیش از آنکه عذاب ناگهان به سراغتان آید درحالی‌که بی‌خبرید). این خطاب همانند خطاب‌های پیشین عام است و مؤمن و کافر را در بر می‌گیرد؛ چراکه قرآن به‌سوی هر دو گروه نازل شده است.

در این آیه، فرمان به پیروی از بهترین چیزی داده شده که از سوی خدا نازل گشته است. برخی گفته‌اند: مراد از آن، پیروی از احکام یعنی حلال و حرام است نه قصه‌ها و داستان‌ها؛ برخی گفته‌اند: مراد، پیروی از امر و نهی‌هاست، مانند به‌جا آوردن واجب و مستحب و دوری از حرام و مکروه، نه امور مباح؛ برخی گفته‌اند: پیروی در واجبات و محرّمات قطعی (عزائم) است؛ برخی گفته‌اند: پیروی از ناسخ است نه منسوخ؛ و برخی گفته‌اند: منظور از آنچه نازل شده، جنس کتاب‌های آسمانی است و بهترینِ آن‌ها قرآن است، بنابراین پیروی از بهترینِ آنچه نازل شده، همان پیروی از قرآن است.

و انصاف این است که فرمودهٔ او در آیهٔ پیشین یعنی « وَ أَسْلِمُوا لَهُ » (و تسلیم او شوید)، مضمونِ همهٔ این دیدگاه‌ها را در بر می‌گیرد؛ ازاین‌رو حمل‌کردنِ کلام او یعنی « وَ اتَّبِعُوا أَحْسَنَ مٰا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ » (و از بهترین چیزی که به‌سویتان نازل شده پیروی کنید) بر هر یک از این موارد، خالی از تکرارِ بی‌دلیل نیست.

و شاید مراد از «بهترینِ آنچه نازل شده»، آن دسته از خطاب‌هایی باشد که به شیوهٔ ادای حق بندگی در اطاعت از فرمان‌های اعتقادی و عملیِ الهی اشاره دارد؛ مانند خطاب‌هایی که به یادِ غرق در حضورِ خدای متعال، و محبت ورزیدن به او، و تقوا پیشه‌کردن از او آن‌گونه که شایسته و حق تقوای اوست، و خالص‌کردن دین برای او فرامی‌خواند؛ زیرا پیروی از این خطاب‌ها، انسان را به حیاتی پاکیزه (حیات طیبه) زنده می‌دارد، روح ایمان را در او می‌دمد، کارهایش را سامان می‌بخشد و او را در ولایت خدای متعال وارد می‌سازد؛ و این همان کرامتی است که برتر از آن کرامتی نیست.

و فرمودهٔ او: « مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذٰابُ بَغْتَهً وَ أَنْتُمْ لاٰ تَشْعُرُونَ » (پیش از آنکه عذاب به‌طور ناگهانی به سراغتان آید درحالی‌که بی‌خبرید)، با این معنا سازگارتر است؛ زیرا فراخواندن به یک عمل با بیم‌دادن از غافل‌گیرشدن با محرومیت و مانعِ ناگهانی، اغلب در جایی رخ می‌دهد که انسان در کارِ خود سهل‌انگاری می‌کند و دلش را با «شاید» و «به‌زودی» خوش می‌دارد؛ و این معنا، با اصلاح باطن تناسبِ بسیار بیشتری دارد تا با اصلاح ظاهر و صرفاً به‌جا آوردن صورت و کالبدِ اعمال. و نزدیک به این معناست سخن خدای متعال که می‌فرماید: «يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلّٰهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذٰا دَعٰاكُمْ لِمٰا يُحْيِيكُمْ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ» (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خدا و پیامبر را هنگامی که شما را به چیزی می‌خوانند که به شما حیات می‌بخشد، اجابت کنید و بدانید که خدا میان انسان و دلش حایل می‌شود؛ انفال: ۲۴).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۵۳ تا ۶۱ با هم

و بدان که از امامان اهل‌بیت (ع) روایات فراوانی در تطبیقِ این آیات بر شیعیانشان، و تطبیقِ «جنب الله» (ساحت الهی) بر خودشان وارد شده است؛ اما همهٔ آن‌ها از بابِ جَری (تطبیقِ مصداقی در بستر زمان) است نه تفسیر، و از همین رو از آوردن آن‌ها در اینجا خودداری کردیم. ادامه در متن کامل