تفسیر آیهٔ ۹۶ سورهٔ یونس

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

و آن کلمهٔ الهی (حکم حتمی) که بر تکذیب‌کنندگانِ آیات خدا واقع و حتمی شد، همان سخن پروردگار در روز پایه‌گذاری شریعت است، شریعتِ فراگیر را برای آدم و همسرش و پس از آن دو برای فرزندانشان مقرر داشت، آنجا که فرمود: «قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهٰا جَمِيعاً -إلي قوله- وَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ كَذَّبُوا بِآيٰاتِنٰا أُولٰئِكَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِيهٰا خٰالِدُونَ» (بقره: ۳۹)؛ «گفتیم: همگی از آن فرود آیید — تا آنجا که فرمود: — و کسانی که کفر ورزیدند و آیات ما را دروغ شمردند، آنان اهل آتشند و در آن جاودانه‌اند».

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۹۶ و ۹۷ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لاٰ يُؤْمِنُونَ وَ لَوْ جٰاءَتْهُمْ كُلُّ آيَهٍ » إلخ (یونس: ۹۶-۹۷: «بی‌گمان کسانی که سخن و تقدیر پروردگارت بر آنان حتمی شده است ایمان نمی‌آورند، هرچند هر نشانه‌ای برایشان بیاید...»). این سخن، تعلیلی برای نهی پیشین است با بیان شأن و جایگاهِ آنچه از آن نهی شده است؛ زیرا ساختار اصلی سخن با توجه به معنای برگرفته از سیاق چنین است: «هرگز از تکذیب‌کنندگان مباش؛ زیرا تکذیب‌کنندگان ایمان نمی‌آورند و در نتیجه زیان‌کار می‌شوند، چراکه سرمایهٔ بنیادینِ سعادت همان ایمان است». پس این تعبیر که « اَلَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ » به جای واژهٔ «تکذیب‌کنندگان» نشست تا دلیلی بر چراییِ حکم باشد و نشان دهد که تکذیب‌کنندگان تنها از آن رو زیان می‌بینند که کلامِ خدای پاک و منزه درباره‌شان حتمی می‌شود؛ پس کار در هر حال به دست خدای پاک و منزه است.

و این همان حقیقتی است که در مقام بیان علت زیانکاری دروغ‌شماران اراده کرده است، آنجا که می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ» (بی‌گمان کسانی که سخن پروردگارت بر آنان حتمی شده است)؛ و آنان همان تکذیب‌کنندگانی هستند که سخنِ عذاب بر ایشان قطعی گشته است، ازاین‌رو « لاٰ يُؤْمِنُونَ » (ایمان نمی‌آورند). به همین سبب زیانکار شدند؛ زیرا سرمایهٔ سعادت خویش یعنی ایمان را تباه کردند، پس از آن محروم ماندند و از برکاتش در دنیا و آخرت بی‌نصیب شدند. و چون بر آنان حتمی گشته است که ایمان نیاورند، دیگر هیچ راهی به سوی ایمان ندارند، حتی اگر هر نشانه‌ای برایشان بیاید، « حَتّٰي يَرَوُا الْعَذٰابَ الْأَلِيمَ » (تا زمانی که عذاب دردناک را ببینند)؛ و در ایمانِ اضطراری (ایمانی از روی ناچاری به هنگام دیدن عذاب) هیچ فایده‌ای نیست.

و خدای پاک و منزه این سخن و پیامدِ آن را، که زیانکاری و بی‌ایمانی است، در کلام خویش مکرر آورده است؛ مانند این کلام او: «لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَليٰ أَكْثَرِهِمْ فَهُمْ لاٰ يُؤْمِنُونَ» (یس: ۷؛ «به‌راستی که آن سخن [وعدهٔ عذاب] بر بیشترشان حتمی شده، ازاین‌رو ایمان نمی‌آورند»)، و این سخنش: «لِيُنْذِرَ مَنْ كٰانَ حَيًّا وَ يَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَي الْكٰافِرِينَ» (یس: ۷۰؛ «تا هر کس را که زنده است بیم دهد و سخن [عذاب] بر کافران حتمی گردد»)، یعنی به سبب تکذیب آیات که پیامدش بی‌ایمانی و در نتیجه زیانکاری‌شان است، و مانند این فرموده‌اش: «وَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنَّهُمْ كٰانُوا خٰاسِرِينَ» (حم السجده: ۲۵؛ «و آن سخن [عذاب] همراه با امت‌هایی از جن و انس که پیش از آنان درگذشته بودند بر ایشان حتمی شد؛ بی‌تردید آنان زیانکار بودند»)، و آیاتی دیگر از این دست.

از این آیات نخست روشن شد که سرکشی در برابر حق و تکذیب آیات خدا، سخن عذاب جاودان را بر انسان حتمی می‌سازد.

و دوم آنکه: سرمایهٔ سعادت زندگی برای انسان، همان ایمان است.

و سوم آنکه: هر انسانی ناگزیر ایمان خواهد آورد؛ یا ایمانی اختیاری و پذیرفته‌شده که او را به سوی سعادت زندگی دنیا و آخرت پیش می‌برد، و یا ایمانی اضطراری (از سر ناچاری) و ناپذیرفتنی، آن‌گاه که عذاب دردناک را مشاهده می‌کند.