تفسیر آیهٔ ۲۵ سورهٔ فصلت

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ قَيَّضْنٰا لَهُمْ قُرَنٰاءَ فَزَيَّنُوا لَهُمْ مٰا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ » (و برای آنان هم‌نشینانی برگماشتیم، پس آنچه پیش رویشان و آنچه پشت سرشان بود برایشان آراستند) تا پایان آیه. اصل «تقییض»—چنان‌که در مجمع‌البیان آمده—به‌معنای تبدیل و جایگزین‌کردن است، و «قرناء» جمعِ «قرین» (همراه و هم‌نشین) است و معنای روشنی دارد.

سخن خدا که: « وَ قَيَّضْنٰا لَهُمْ قُرَنٰاءَ » (و برای آنان هم‌نشینانی برگماشتیم)، اشاره به این دارد که اگر ایمان می‌آوردند و تقوا پیشه می‌کردند، خداوند آنان را با کسی تأیید و یاری می‌کرد که راهنمایی‌شان کند و استوارشان دارد؛ همان‌گونه که فرمود: «أُولٰئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمٰانَ وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ» (مجادله: ۲۲؛ اینانند که در دل‌هایشان ایمان را نگاشته و آنان را با روحی از جانب خود تأیید کرده است). ولی آنان کفر ورزیدند و از اطاعت بیرون رفتند (فسق ورزیدند)؛ در نتیجه، خداوند هم‌نشینانی از شیاطین را برایشان جایگزین ساخت تا همراه و ملازمشان باشند؛ و خدا این کار را تنها به‌عنوان کیفرِ کفر و فسقشان با آنان انجام می‌دهد.

و گفته شده است: معنای آن این است که ما به‌جای هم‌نشینان راستینی که به همراهی با آنان مأمور شده بودند ولی نپذیرفتند، هم‌نشینان بدی از جن و انس برایشان قرار دادیم؛ و شاید آنچه ما پیش‌تر آوردیم، نیکوتر باشد.

و سخن خدا که: « فَزَيَّنُوا لَهُمْ مٰا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ » (پس آنچه پیش رویشان و آنچه پشت سرشان بود برایشان آراستند)، شاید مراد از آن، برخورداری‌های مادی باشد که هم‌اکنون به آن روی آورده و سرگرم‌اند، و اموری که آرزوها و خواسته‌هایشان در آینده به آن وابسته است.

و گفته شده است: «ما بین أیدیهم»، اعمال بدی است که پیش از این برای خود فرستادند تا آنکه مرتکبش شدند؛ و «ما خلفهم»، سنت‌ها و رسم‌هایی است که برای دیگرانِ پس از خود پایه‌گذاری کردند؛ و می‌توان این وجه را نیز ذیل وجه پیشین گنجاند.

و گفته شده است: «ما بین أیدیهم»، امور دنیاییِ پیش روی آن‌هاست که آن را برمی‌گزینند، به آن روی می‌آورند و برایش کار می‌کنند؛ و «ما خلفهم»، امر آخرت است، چراکه هم‌نشینانشان آنان را به این دعوت می‌کنند که نه رستاخیزی هست، نه برانگیخته‌شدنی، نه حسابی، نه بهشتی و نه دوزخی. ولی این وجه دور از ذهن است؛ زیرا دربارهٔ کسی که آخرت را انکار می‌کند، گفته نمی‌شود که آخرت برای او آراسته شده است.

و سخن خدا که: « وَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ » (و فرمان عذاب بر آنان قطعی شد، در میان امت‌هایی از جن و انس که پیش از آنان درگذشته بودند)؛ یعنی کلمهٔ عذاب (حکم حتمی به عذاب) بر آنان قطعی و لازم شد، در حالی که در شمار امت‌هایی از جن و انس بودند که همسانِ آنان بودند و پیش از ایشان گذشتند. و کلمهٔ عذاب همان سخن خدای متعال است: «وَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ كَذَّبُوا بِآيٰاتِنٰا أُولٰئِكَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِيهٰا خٰالِدُونَ» (بقره: ۳۹؛ و کسانی که کفر ورزیدند و آیات ما را دروغ انگاشتند، آنان اهل آتشند و در آن جاودان خواهند بود)؛ و مانند این سخن او: «لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَ مِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ» (ص: ۸۵؛ بی‌گمان جهنم را از تو و از هر کس از آنان که از تو پیروی کند، از همگی انباشته خواهم کرد). و سخن خدا: « إِنَّهُمْ كٰانُوا خٰاسِرِينَ » (زیرا آنان زیان‌کار بودند)، علّتِ حتمی‌شدنِ کلمهٔ عذاب بر ایشان است، یا علتی است برای همهٔ آنچه پیش از این گذشت.

از این آیه برمی‌آید که قانون مرگ، همانند انسان‌ها، بر جنّیان نیز جاری است.