تفسیر آیهٔ ۱۶ سورهٔ فجر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ أَمّٰا إِذٰا مَا ابْتَلاٰهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهٰانَنِ »؛ یعنی و اما هنگامی که او را بیازماید و روزی‌اش را تنگ سازد، می‌گوید: پروردگارم مرا خوار و بی‌ارزش کرد.

بحث روایی

و در کتاب «عوالی اللئالی»، در حدیثی از امام صادق (ع) دربارهٔ تفسیر سخن خدای متعال: « وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغٰاضِباً-فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ » (انبیاء: ۸۷؛ و ذوالنون را یاد کن آنگاه که خشمگین رفت و پنداشت که ما بر او تنگ نخواهیم گرفت) روایت شده است: در اینجا «ظَنَّ» به معنای «یقین داشت» است، یعنی یقین داشت که خدای متعال روزی را بر او تنگ نمی‌گیرد؛ مگر این سخن خدای متعال را نمی‌شنوی: « وَ أَمّٰا إِذٰا مَا ابْتَلاٰهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ » (فجر: ۱۶؛ و اما هرگاه او را بیازماید و روزی‌اش را بر او تنگ سازد)، یعنی بر او تنگ گرفت.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۵ و ۱۶ با هم

از مجموع این دو آیه چند نکته روشن می‌شود: نخست اینکه چون واژهٔ آزمایش (ابتلاء) تکرار شده و در هر دو حالتِ نعمت‌دادن و تنگ‌گرفتنِ روزی به کار رفته است، نشان می‌دهد که عطا کردنِ نعمت و دریغ داشتنِ آن، هر دو آزمایش و امتحان الهی است؛ چنان‌که می‌فرماید: «وَ نَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَيْرِ فِتْنَهً» (و شما را با بدی و نیکی می‌آزماییم؛ انبیاء: ۳۵)، نه آن‌گونه که انسان می‌پندارد.

دوم اینکه بخشیدن نعمت از آن رو که فضل و رحمتی است، نوعی گرامی‌داشت به شمار می‌آید، البته تا زمانی که خودِ انسان آن را به مایه‌ای برای عذاب و رنج خویش تبدیل نکند.

سوم اینکه هر دو آیه روی‌هم‌رفته بیانگر این حقیقت است که انسان، خوشبختیِ زندگی را تنها در بهره‌مندی از نعمت‌های دنیایی می‌داند و آن را نشانهٔ ارزش و کرامت می‌شمارد، و محرومیت از آن را بدبختی می‌پندارد؛ در حالی که کرامت و بزرگواریِ حقیقی تنها در نزدیک‌شدن به خدای متعال با ایمان و عمل صالح است، چه انسان توانگر باشد و چه تهیدست، و چه نعمتی را دارا باشد و چه از دست بدهد؛ زیرا همهٔ این‌ها فقط آزمایش و امتحان است.

مفسران دربارهٔ معنای این دو آیه وجوه دیگری نیز گفته‌اند که به دلیل کم‌فایده بودن، از بررسی آن‌ها خودداری کردیم.