تفسیر آیهٔ ۱۵ سورهٔ فجر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « فَأَمَّا الْإِنْسٰانُ إِذٰا مَا ابْتَلاٰهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ » (اما انسان، هرگاه پروردگارش او را بیازماید و گرامی‌اش دارد و نعمتش بخشد، می‌گوید: پروردگارم مرا گرامی داشت). این آیه متفرع بر مطلب پیشین است و در آن، حال و روز انسان به هنگام بهره‌مند شدن از نعمت‌های دنیا یا محروم گشتن از آن‌ها با تفصیل بیان شده است؛ گویی گفته شده:

انسان همواره زیر مراقبت الهی است و پروردگارش او را زیر نظر دارد که آیا راه درست می‌پوید یا تباهی می‌کند؟ و او را در آنچه از نعمت بدو داده یا دریغ داشته است می‌آزماید و امتحان می‌کند. حقیقت امر در واقع همین است؛ اما انسان چنان است که هرگاه خداوند نعمتی به او ببخشد، می‌پندارد این گرامی‌داشتی الهی است و مجاز است هر طور بخواهد با آن رفتار کند، در نتیجه سرکشی می‌کند و تباهیِ بسیار به بار می‌آورد؛ و هرگاه خداوند نعمت را بازدارد و روزی‌اش را بر او تنگ گیرد، می‌پندارد این تحقیری الهی است، پس کفران می‌ورزد و بی‌تابی می‌کند.

بنابراین، در تعبیر « فَأَمَّا الْإِنْسٰانُ » (اما انسان)، منظور نوعِ انسان بر حسب طبع و سرشت اولیه‌اش است؛ از این رو، الف و لام در آن برای جنس است (ماهیت انسان را بیان می‌کند) نه برای استغراق (فراگیری همهٔ افراد).

و عبارت « إِذٰا مَا ابْتَلاٰهُ رَبُّهُ » یعنی هنگامی که پروردگارش او را بیازماید و امتحان کند. عامل در این ظرفِ زمان، محذوف است و در تقدیر «کائناً إذا...» (در حالی که چنین است آن‌گاه که...) بوده است؛ و برخی نیز گفته‌اند عامل در آن، فعلِ « فَيَقُولُ » است.

و عبارت « فَأَكْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ » (پس او را گرامی دارد و غرق در نعمت سازد)، توضیحی برای همان آزمایش و امتحان است. مراد از گرامی داشتن و نعمت دادن در اینجا، صورت ظاهری آن است؛ یا اگر بخواهی می‌توانی بگویی: اکرام و نعمتی است در آغاز، نه در سرانجام و بقای کار؛ یعنی خدای متعال به او نعمت بخشید و گرامی‌اش داشت تا سپاس گزارد و بندگی کند، ولی او همان نعمت را مایهٔ عذاب و رنجی علیه خود ساخت.

و عبارت « فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ » یعنی [می‌پندارد و] می‌گوید: پروردگارم با نعمت‌هایی که به من بخشیده، مرا در پیشگاهش ارجمند و گرامی داشته است؛ یا اگر بخواهی می‌توانی بگویی: [گمان می‌کند که] این توانایی و ثروتِ خدادادی، هم در آغاز و هم در فرجام، مایهٔ کرامت و بزرگواری است، پس حق دارد هر کاری که دلش می‌خواهد انجام دهد.

این جمله، یعنی سخن خدا: « فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ » (پس می‌گوید: پروردگارم مرا گرامی داشته است)، بیانگر پنداری است که انسان بر پایهٔ طبعِ خودخواهِ خود دارد، و اینکه انسان می‌گوید:

« رَبِّي أَكْرَمَنِ » (پروردگارم مرا گرامی داشته است)، در ظاهر تدبیر امور را به خدای پاک و منزه نسبت می‌دهد — در حالی که بت‌پرستان و منکرانِ آفریننده چنین باوری ندارند — این سخن بر پایهٔ اعتراف فطریِ انسان به خدای متعال است، هرچند به زبان از آن سر باز زند؛ و نیز برای رعایت هماهنگی و تناسب با آیهٔ « إِذٰا مَا ابْتَلاٰهُ رَبُّهُ » (هنگامی که پروردگارش او را بیازماید) آمده است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۵ و ۱۶ با هم

از مجموع این دو آیه چند نکته روشن می‌شود: نخست اینکه چون واژهٔ آزمایش (ابتلاء) تکرار شده و در هر دو حالتِ نعمت‌دادن و تنگ‌گرفتنِ روزی به کار رفته است، نشان می‌دهد که عطا کردنِ نعمت و دریغ داشتنِ آن، هر دو آزمایش و امتحان الهی است؛ چنان‌که می‌فرماید: «وَ نَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَيْرِ فِتْنَهً» (و شما را با بدی و نیکی می‌آزماییم؛ انبیاء: ۳۵)، نه آن‌گونه که انسان می‌پندارد.

دوم اینکه بخشیدن نعمت از آن رو که فضل و رحمتی است، نوعی گرامی‌داشت به شمار می‌آید، البته تا زمانی که خودِ انسان آن را به مایه‌ای برای عذاب و رنج خویش تبدیل نکند.

سوم اینکه هر دو آیه روی‌هم‌رفته بیانگر این حقیقت است که انسان، خوشبختیِ زندگی را تنها در بهره‌مندی از نعمت‌های دنیایی می‌داند و آن را نشانهٔ ارزش و کرامت می‌شمارد، و محرومیت از آن را بدبختی می‌پندارد؛ در حالی که کرامت و بزرگواریِ حقیقی تنها در نزدیک‌شدن به خدای متعال با ایمان و عمل صالح است، چه انسان توانگر باشد و چه تهیدست، و چه نعمتی را دارا باشد و چه از دست بدهد؛ زیرا همهٔ این‌ها فقط آزمایش و امتحان است.

مفسران دربارهٔ معنای این دو آیه وجوه دیگری نیز گفته‌اند که به دلیل کم‌فایده بودن، از بررسی آن‌ها خودداری کردیم.