تفسیر آیهٔ ۴۱ سورهٔ نازعات

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۳۷ تا ۴۱ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « فَأَمّٰا مَنْ طَغيٰ وَ آثَرَ الْحَيٰاهَ الدُّنْيٰا فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْويٰ وَ أَمّٰا مَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ وَ نَهَي النَّفْسَ عَنِ الْهَويٰ فَإِنَّ الْجَنَّهَ هِيَ الْمَأْويٰ » (اما هر کس سرکشی کرد و زندگی دنیا را برگزید، قطعاً دوزخ جایگاه اوست؛ و اما هر کس از مقام پروردگارش ترسید و خود را از هوا و هوس بازداشت، قطعاً بهشت جایگاه اوست). ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۴۰ و ۴۱ با هم

« مَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ وَ نَهَي النَّفْسَ عَنِ الْهَويٰ » (آن‌که از مقام پروردگارش ترسید و خود را از هوا و هوس بازداشت). به هر حال، ویژگی‌هایی که خدای متعال برای این دو گروه ذکر کرده، در جایگاهِ بیان قاعده و معیاری کلی است.

تفسیر آیه‌های ۳۷ تا ۴۱ با هم

و از آنجا که این دو گروه از نظر حال و وضعیتشان در برابر یکدیگرند، اوصافی هم که برای هر یک بیان شده در تقابل با وصف دیگری است. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۴۰ و ۴۱ با هم

و چون از پیامدهای ناگزیرِ طغیان، پشت‌پا زدن به آخرت و برگزیدن زندگی دنیاست — که همان پیروی از خواسته‌های نفس، فرمان‌برداری از هوای دل و سرپیچی از خواست خدای متعال است — وصفِ مقابل طغیان یعنی «ترس»، امری در تقابل با برگزیدن دنیا و هوس‌رانی خواهد داشت که همانا خصلتِ بازدارندگی از دل‌بستن به زمین و بازداشتنِ نفس از پیروی هوا و هوس است. و این همان کلامی است که خداوند پس از توصیف اهل بهشت به ترس، در وصفشان فرمود: « وَ نَهَي النَّفْسَ عَنِ الْهَويٰ » (و خود را از هوا و هوس بازداشت).

و این‌که در توصیف اهل بهشت، «نهیِ نفس از هوا و هوس» به کار رفته و نه «ترکِ عملیِ پیروی از هوس»، از این روست که انسان ناتوان است؛ و چه بسا نادانی، او را بدون هیچ سرکشی و استکباری به گناه بکشاند، در حالی که آمرزش خدا گسترده است. خدای متعال می‌فرماید: « وَ لِلّٰهِ مٰا فِي السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِي الْأَرْضِ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَسٰاؤُا بِمٰا عَمِلُوا وَ يَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَي الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبٰائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَوٰاحِشَ إِلاَّ اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّكَ وٰاسِعُ الْمَغْفِرَهِ» (نجم: ۳۲؛ و آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است از آنِ خداست تا بدکاران را به کیفر کردارشان برساند و نیکوکاران را به بهترین پاداش پاداش دهد؛ همان کسانی که از گناهان بزرگ و کارهای زشت دوری می‌گزینند مگر لغزش‌های کوچک، بی‌گمان پروردگارت آمرزشی گسترده دارد)، و نیز می‌فرماید: «إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبٰائِرَ مٰا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئٰاتِكُمْ وَ نُدْخِلْكُمْ مُدْخَلاً كَرِيماً» (نساء: ۳۱؛ اگر از گناهان بزرگی که از آن نهی می‌شوید دوری کنید، بدی‌هایتان را از شما می‌زداییم و شما را در جایگاهی ارجمند و گرامی درمی‌آوریم).

تفسیر آیه‌های ۳۷ تا ۴۱ با هم

و حاصل معنای این سه آیه در بیان ضابطه و معیارِ اوصاف دوزخیان و اهل بهشت، این است که اهل دوزخ همان اهل کفر و گناه، و اهل بهشت همان اهل ایمان و تقوا هستند؛ و در این میان، جز این دو گروه، گروه‌های دیگری نیز وجود دارند، همچون مستضعفان (کسانی که توانایی فکری یا امکان شناخت حقیقت را نداشته‌اند) و آنان که به گناهان خود اعتراف کرده و کار شایسته را با کار بد درآمیخته‌اند، و دیگرانی که سرنوشتِ کارشان با خدای پاک و منزه است؛ چه بسا آمرزش الهی به وسیلهٔ شفاعت یا راه‌های دیگر شامل حالشان شود. ادامه در متن کامل

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۴۰ و ۴۱ با هم

و در اصول کافی، به سند خود از داوود رَقّی روایت کرده است که امام صادق (ع) دربارهٔ سخن خدای عزوجل فرمود:

«وَ لِمَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ جَنَّتٰانِ» (و برای کسی که از مقام پروردگارش بترسد دو بهشت است)؛ فرمود: «من علم أن الله يراه و يسمع ما يقول-و يعلم ما يعمله من خير أو شر-فيحجزه ذلك عن القبيح من الأعمال-فذلك الذي خاف مقام ربه و نهي النفس عن الهوي»؛ هر کس بداند که خداوند او را می‌بیند و آنچه را می‌گوید می‌شنود و آنچه را از خیر یا شر انجام می‌دهد می‌داند، و این دانستگی او را از کارهای زشت بازدارد، این همان کسی است که از مقام پروردگارش ترسیده و نفس را از هوس بازداشته است.

می‌گویم: این حدیث معنایی را که پیش‌تر دربارهٔ ترس از مقام خدای متعال گذشت، تأیید می‌کند.

و در همان کتاب، به سند خود از یحیی بن عقیل نقل کرده است که گفت: امیرالمؤمنین (ع) فرمود: «إنما أخاف عليكم الاثنين: اتباع الهوي و طول الأمل-أما اتباع الهوي فإنه يصد عن الحق-و أما طول الأمل فينسي الآخره»؛ من بر شما فقط از دو چیز بیمناکم: پیروی از هوای نفس، و آرزوی دراز؛ اما پیروی از هوای نفس انسان را از حق بازمی‌دارد، و اما آرزوی دراز، آخرت را از یاد می‌برد.

تفسیر آیه‌های ۴۰ تا ۴۲ با هم

در تفسیر قمی دربارهٔ آیهٔ « وَ أَمّٰا مَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ وَ نَهَي النَّفْسَ عَنِ الْهَويٰ- فَإِنَّ الْجَنَّهَ هِيَ الْمَأْويٰ » (و اما کسی که از ایستادن در پیشگاه پروردگارش ترسید و نفس را از هوس بازداشت، بی‌گمان بهشت همان جایگاه اوست) آمده است: «او بنده‌ای است که هرگاه با معصیت خدا روبه‌رو می‌شود و بر انجام آن توانایی دارد، آن را از ترس خدا و نهیِ الهی ترک می‌کند و نفس خود را از آن بازمی‌دارد؛ پس پاداشش بهشت است». و دربارهٔ آیهٔ « يَسْئَلُونَكَ عَنِ السّٰاعَهِ أَيّٰانَ مُرْسٰاهٰا » (از تو دربارهٔ قیامت می‌پرسند که چه وقت فرا می‌رسد؟) فرمود: