تفسیر آیهٔ ۲ سورهٔ قیامه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ لاٰ أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوّٰامَهِ » (و به نفس سرزنشگر سوگند می‌خورم)؛ بر پایهٔ آنچه سیاق آیات و همگونی لفظ اقتضا می‌کند، این سوگند دوم است. بنابراین به این سخن اعتنایی نمی‌شود که گفته‌اند این جمله نفی سوگند است نه خودِ سوگند، و معنایش این است که «به روز قیامت سوگند می‌خورم، ولی به نفس لوامه سوگند یاد نمی‌کنم».

مقصود از «نَفْسِ لَوّامه» (نفس سرزنشگر)، جان مؤمن است؛ همان جانی که در دنیا او را بر گناه و سنگینی و کاهلی در فرمان‌برداری سرزنش می‌کند، و در روز قیامت به سود او تمام می‌شود و سودش می‌رساند.

و گفته شده است: مقصود از آن، عموم نفس آدمی است، چه مؤمن و شایسته باشد و چه کافر و بدکار؛ چرا که این نفس در روز قیامت انسان را ملامت می‌کند: اگر کافر باشد، او را بر کفر و گناهش سرزنش می‌نماید، و اگر مؤمن باشد، او را بر اندک‌بودن طاعت و بیشتر نکردن نیکی‌ها نکوهش می‌کند.

و گفته شده است: مقصود، جانِ کافر است که در روز قیامت او را به‌خاطر کفر و نافرمانیِ پیش‌فرستاده‌اش سرزنش می‌کند؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «وَ أَسَرُّوا النَّدٰامَهَ لَمّٰا رَأَوُا الْعَذٰابَ» (یونس: ۵۴؛ «و چون عذاب را ببینند، پشیمانیِ خود را پنهان می‌دارند»).

و هر یک از این دیدگاه‌ها، توجیه و وجهی دارد.

بحث روایی

در تفسیر قمی دربارهٔ سخن خدای متعال: « وَ لاٰ أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوّٰامَهِ » آمده است: «[مراد] نفس آدم است که نافرمانی کرد و خدای عزوجل او را ملامت نمود.»

می‌گویم: انطباق این روایت بر آیه پوشیده و نامعلوم است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱ و ۲ با هم

و جواب قسم حذف شده است و آیه‌های بعدی بر آن دلالت دارند، و در تقدیر چنین است: «به‌یقین برانگیخته خواهید شد» (لَیُبْعَثُنَّ). این جواب تنها برای نشان‌دادن شکوه و بزرگیِ کار آن روز حذف شده است؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «ثَقُلَتْ فِي السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ لاٰ تَأْتِيكُمْ إِلاّٰ بَغْتَهً» (اعراف: ۱۸۷؛ «[بارِ حادثهٔ قیامت] در آسمان‌ها و زمین سنگین است و جز ناگهانی به سراغتان نمی‌آید»)، و می‌فرماید: «إِنَّ السّٰاعَهَ آتِيَهٌ أَكٰادُ أُخْفِيهٰا لِتُجْزيٰ كُلُّ نَفْسٍ بِمٰا تَسْعيٰ» (طه: ۱۵؛ «به‌راستی رستاخیز آمدنی است؛ می‌خواهم آن را پنهان دارم تا هر کس در برابر آنچه تلاش می‌کند جزا داده شود»)، و می‌فرماید: «عَمَّ يَتَسٰاءَلُونَ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ» (نبأ: ۱؛ «از چه چیز از یکدیگر می‌پرسند؟ از آن خبر بزرگ!»).