تفسیر آیهٔ ۲۳ سورهٔ جن

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

و عبارتِ « إِلاّٰ بَلاٰغاً » استثنا از « مُلْتَحَداً » است، و عبارتِ « مِنَ اللّٰهِ » به محذوفی تعلق دارد، یعنی [پیامی] صادر و نازل‌شده از سوی خدا؛ و متعلق به « بَلاٰغاً » نیست، زیرا این واژه با حرف جرّ «عن» متعدی می‌شود نه با «مِن»، و از همین رو برخی از کسانی که آن را متعلق به «بلاغاً» دانسته‌اند، گفته‌اند: «مِن» در اینجا به معنای «عن» است. به هر روی، معنا چنین است: مگر ابلاغِ آنچه خدای متعال از اسما و صفات دارد.

و دربارۀ عبارتِ « وَ رِسٰالاٰتِهِ »، گفته شده معطوف بر « بَلاٰغاً » است و تقدیر کلام چنین است: «إلا بلاغاً من الله و إلا رسالاته» (مگر ابلاغی از سوی خدا و مگر رسالت‌های او). و گفته شده معطوف بر لفظ جلاله «الله» است و «مِن» به معنای «عن» می‌باشد، و معنا این است: «مگر ابلاغی از سوی خدا و از سوی پیام‌های او».

خدای متعال می‌فرماید: « وَ مَنْ يَعْصِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِينَ فِيهٰا أَبَداً » (و هر کس خدا و پیامبرش را نافرمانی کند، بی‌گمان آتش دوزخ برای اوست که در آن جاودانه‌اند). مفرد بودن ضمیرِ « اَللّٰهِ » (خدا) به اعتبار لفظِ «مِنَ» (هر کس) است، همان‌طور که جمع بودنِ « خٰالِدِينَ » (جاودانگان) به اعتبار معنای آن است.

و عطف کردن رسول بر خدا در عبارتِ « وَ مَنْ يَعْصِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ » (و هر کس خدا و پیامبرش را نافرمانی کند) به این جهت است که نافرمانی از پیامبر، نافرمانی از خدای متعال است؛ زیرا او جز رسالت پروردگارش شأنی ندارد، پس رد کردن آنچه او آورده، رد کردن خدای پاک و منزه است و فرمان‌برداری از او در آنچه دستور می‌دهد، اطاعت از خداست. خدای متعال می‌فرماید: «مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطٰاعَ اللّٰهَ» (هر کس پیامبر را اطاعت کند، بی‌تردید خدا را اطاعت کرده است) (نساء: ۸۰).

و مراد از معصیت — همان‌گونه که سیاق آیات گذشته گواهی می‌دهد — سرپیچی از چیزی است که بدان فرمان داده شده، یعنی توحید، یا توحید و آنچه از اصول و فروع دین بر آن مترتب می‌گردد. بنابراین، تهدید و وعید به جاودانگی در دوزخ، فقط کافران به اصل دعوت را در بر می‌گیرد، نه عموم گناهکارانی را که از فروع دین سرپیچی کرده‌اند؛ از این رو، استدلال به این آیه برای جاودانگیِ مطلقِ اهل گناه در آتش دوزخ، بی‌جا و نادرست است.

و ظاهر این است که عبارتِ « وَ مَنْ يَعْصِ اللّٰهَ » (و هر کس خدا را نافرمانی کند) تا پایان آیه، سخنِ خدای پاک و منزه است، نه ادامهٔ سخن پیامبر (ص).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۲۱ تا ۲۴ با هم

و اما جایگاهش نسبت به مردم این است که او بشری مانند آنان است و اختیاردار هیچ زیان و رشدی برای آنان نیست تا بتواند با تواناییِ خود هرگاه اراده کند به آنان زیان برساند، یا آنان را به‌سوی خیری که می‌خواهد هدایت کند؛ و او از سوی خدا به دعوتِ مردم مأمور است، مأموریتی که چاره‌ای جز فرمان‌برداری از آن ندارد؛ به‌طوری‌که اگر مخالفت و نافرمانی کند، هیچ پناه‌دهنده‌ای نیست که او را از عذاب الهی پناه دهد و هیچ پناهگاهی نیست که به آن پناه ببرد؛ همان‌گونه که برای مردم نیز راهی جز اطاعت از خدا و پیامبرش نیست، و هرکس خدا و پیامبرش را نافرمانی کند، سزایش آتش دوزخ است که جاودانه در آن خواهند ماند؛ و به‌زودی هنگامی که آنچه را وعده داده می‌شوند ببینند، [حقیقت را] خواهند دانست. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۲۲ و ۲۳ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « قُلْ إِنِّي لَنْ يُجِيرَنِي مِنَ اللّٰهِ أَحَدٌ وَ لَنْ أَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَداً إِلاّٰ بَلاٰغاً مِنَ اللّٰهِ وَ رِسٰالاٰتِهِ » (بگو: هرگز هیچ‌کس مرا در برابر خدا پناه نمی‌دهد، و جز او هرگز پناهگاهی نخواهم یافت؛ مگر رساندنِ پیام و رسالت‌های او). «إجاره» به معنای امان و پناه دادن است و اثر و حکمِ آن، حمایتِ پناه‌دهنده از پناه‌جو و بازداشتنِ هر کسی است که قصد بدی به او دارد. و ظاهر این است که «مُلْتَحَد» اسم مکان است؛ یعنی مکانی که انسان برای در امان ماندن از شر به سوی آن میل می‌کند و پناه می‌برد، و گفته شده به معنای پناهگاه و گریزگاه است. عبارتِ « مِنْ دُونِهِ » (جز او) نیز متعلق به آن و مانند قید توضیحی است و ضمیر آن به «الله» بازمی‌گردد؛ و «بلاغ» نیز همان رساندن و ابلاغ پیام است.

تفسیر آیه‌های ۲۱ تا ۲۳ با هم

دربارۀ آنچه «بلاغاً» از آن استثنا شده، سخن دیگری نیز وجود دارد و آن اینکه مفعولِ « لاٰ أَمْلِكُ » است؛ و معنا چنین می‌شود: «من برای شما اختیارِ زیان و رشدی جز ابلاغی از سوی خدا و پیام‌هایش را ندارم». البته این وجه بعید است؛ زیرا میان مستثنی و مستثنی‌منه با جملۀ « لَنْ يُجِيرَنِي مِنَ اللّٰهِ أَحَدٌ » و ادامۀ آن فاصله افتاده و این جمله، کلامی ازسرگرفته و آغازین (مستأنفه) است.

تفسیر آیه‌های ۲۲ و ۲۳ با هم

معنای این دو آیه بنا بر آنچه پیش‌تر بیان کردیم چنین است: بگو هرگز هیچ‌کس مرا در برابر خدا پناه نمی‌دهد تا مانع عذاب او شود، و هرگز جز او پناهگاهی برای پناه بردن نخواهم یافت، مگر ابلاغی که از سوی او باشد و رسالت‌های او؛ یعنی مگر آنکه فرمانی را که دربارۀ ابلاغ از سوی خدای متعال—با بیان اسما و صفاتش—و ابلاغ رسالت‌هایش در احکام و شرایع دین به من داده است، اطاعت و امتثال کنم.