تفسیر آیهٔ ۲ سورهٔ جن

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

«رُشد» به معنای رسیدن به واقع و نقطهٔ مقابل گمراهی («غَیّ») است؛ و هدایتگریِ قرآن به سوی رشد، دعوت آن به باورها و اعمالی است که سعادت واقعی را برای پایبندان به آن در بر دارد.

خدای متعال می‌فرماید: « فَآمَنّٰا بِهِ وَ لَنْ نُشْرِكَ بِرَبِّنٰا أَحَداً » (جن: ۲: پس به آن ایمان آوردیم و هرگز کسی را شریک پروردگارمان نمی‌سازیم). این سخن، خبری از ایمان جنیان به قرآن و تصدیق حقانیت آن است؛ و عبارت « وَ لَنْ نُشْرِكَ بِرَبِّنٰا أَحَداً » (و هرگز کسی را شریک پروردگارمان نمی‌سازیم) تأکیدی است بر معنای ایمان آنان؛ بدین معنا که ایمانشان به قرآن، همان ایمان به خدایی است که آن را نازل کرده و پروردگار آن‌هاست، و ایمانشان به خدای متعال، ایمانی موحدانه و پیراسته از شرک است که هرگز هیچ‌کس را شریک او قرار نمی‌دهند.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱ و ۲ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « قُلْ أُوحِيَ إِلَيَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ فَقٰالُوا إِنّٰا سَمِعْنٰا قُرْآناً عَجَباً يَهْدِي إِلَي الرُّشْدِ »؛ (بگو: به من وحی شده که گروهی از جن [به قرآن] گوش فرا دادند و گفتند: ما قرآنی شگفت شنیده‌ایم که به راه راست هدایت می‌کند). این فرمانی است به پیامبر (ص) تا داستان را برای قوم خود بازگو کند، و وحی‌کننده همان خدای پاک و منزه است. مفعولِ « اِسْتَمَعَ » (گوش فرا دادند)، یعنی قرآن، به سبب دلالت کلام بر آن حذف شده است. و واژهٔ «نفر» بنا بر مشهور به گروهی از سه تا نُه نفر گفته می‌شود، و برخی نیز گفته‌اند که تا چهل نفر را در بر می‌گیرد.

معنای آیه چنین است: ای پیامبر! به مردم بگو: به من وحی شده است —یعنی خداوند وحی فرموده است— که گروهی از جن به قرآن گوش فرا دادند و هنگامی که نزد قوم خود بازگشتند، به آنان گفتند: ما کلامی خواندنی و خارق‌العاده شنیدیم که به سوی معارفی از عقاید و اعمال رهنمون می‌شود؛ معارفی که پایبندی به آن‌ها، دستیابی به حقیقت و نیل به سعادت راستین است.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱، ۲، ۸ و ۹ با هم

در مجمع‌البیان آمده است که واحدی از سعید بن جبیر و او از ابن‌عباس روایت کرده که گفت: «ما قرأ رسول الله ص علي الجن و ما رآهم،انطلق رسول الله ص في طائفه من أصحابه-عامدين إلي» «سوق عكاظ،و قد حيل بين الشياطين و بين خبر السماء-فرجعت الشياطين إلي قومهم فقالوا:ما لكم:قالوا:حيل بيننا و بين خبر السماء-و أرسلت علينا الشهب-قالوا:ما ذاك إلا من شيء حدث-فاضربوا مشارق الأرض و مغاربها» (پیامبر خدا (ص) بر جنیان قرآن نخواند و آنان را ندید؛ [بلکه] پیامبر خدا (ص) با گروهی از یارانش به راه افتاد در حالی که عازمِ بازار عُکاظ بودند، در حالی که میان شیاطین و خبرهای آسمان مانع ایجاد شده بود. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۱ و ۲ با هم

پس آن گروه از جن که راه تهامه را در پیش گرفته و قصد بازار عُکاظ داشتند، از کنار پیامبر (ص) گذشتند، در حالی که آن حضرت با یارانش نماز صبح می‌خواند. هنگامی که قرآن را شنیدند، بدان گوش فرا دادند و گفتند: «این همان چیزی است که میان ما و خبر آسمان مانع شده است.» سپس به سوی قوم خویش بازگشتند و گفتند: « إِنّٰا سَمِعْنٰا قُرْآناً عَجَباً يَهْدِي إِلَي الرُّشْدِ فَآمَنّٰا بِهِ- وَ لَنْ نُشْرِكَ بِرَبِّنٰا أَحَداً » (جن: ۱-۲: ما قرآنی شگفت شنیدیم که به راه رشد هدایت می‌کند؛ پس بدان ایمان آوردیم و هرگز کسی را شریک پروردگارمان نخواهیم ساخت). آن‌گاه خداوند به پیامبرش (ص) وحی فرمود: « قُلْ أُوحِيَ إِلَيَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ » (جن: ۱: بگو به من وحی شده است که گروهی از جن گوش فرا دادند...).

و بخاری و مسلم نیز این روایت را در صحیح خود نقل کرده‌اند.

اما ظاهر روایت او این است که آن گروهی که آیات سورهٔ احقاف درباره‌شان نازل شد، همان گروهی هستند که آیات این سوره دربارهٔ آنان فرود آمد؛ در حالی که ظاهر آیات این دو سوره با این سخن سازگار نیست؛ زیرا ظاهر گفتارِ نقل‌شدهٔ آنان در سورهٔ احقاف: « إِنّٰا سَمِعْنٰا كِتٰاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسيٰ(مُصَدِّقاً لِمٰا بَيْنَ يَدَيْهِ)يَهْدِي إِلَي الْحَقِّ » (احقاف: ۳۰: ما کتابی را شنیدیم که پس از موسی نازل شده، تصدیق‌کنندهٔ کتاب‌های پیش از خود است و به سوی حق هدایت می‌کند) نشان می‌دهد که آنان به حضرت موسی ایمان داشتند و تصدیق‌کنندهٔ تورات بودند، در حالی که ظاهر آیات این سوره نشان می‌دهد که آنان مشرک بودند و به نبوت باور نداشتند. لازمهٔ این تفاوت، دوگانگی این دو گروه است، مگر اینکه از ظهورِ این آیات صرف‌نظر شود.

تفسیر آیه‌های ۲، ۴ و ۱۳ با هم

می‌گویم: بیعت جنیان با پیامبر (ص) بر نماز و روزه و مانند آن را سخنِ بازگو شده از آنان در آغاز سوره تأیید می‌کند که گفتند: « فَآمَنّٰا بِهِ » (جن: ۲: پس به آن ایمان آوردیم) و نیز گفتارشان: « وَ أَنّٰا لَمّٰا سَمِعْنَا الْهُديٰ آمَنّٰا بِهِ » (جن: ۱۳: و ما چون هدایت را شنیدیم، بدان ایمان آوردیم). اما چگونگی عمل کردن آنان به این احکام، به‌ویژه زکات و جهاد، برای ما ناشناخته است؛ و عذرخواهیِ نخستینِ آنان نیز که در روایت ذکر شد، خالی از ابهام نیست.