تفسیر آیهٔ ۱۳ سورهٔ جن

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ أَنّٰا لَمّٰا سَمِعْنَا الْهُديٰ آمَنّٰا بِهِ فَمَنْ يُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلاٰ يَخٰافُ بَخْساً وَ لاٰ رَهَقاً » (و ما چون هدایت را شنیدیم به آن ایمان آوردیم؛ پس هر کس به پروردگارش ایمان آورد، نه از کاسته شدنِ پاداشی بیم دارد و نه از فراگرفتنِ ذلتی). منظور از «هدی» قرآن است، از آن جهت که دربردارندهٔ هدایت است. «بَخس» به معنای کاستنِ حق به شیوهٔ ستمکارانه، و «رَهَق» به معنای فراگرفتنِ امر ناخوشایند و ناگوار است.

حرف «فاء» در « فَمَنْ يُؤْمِنْ » برای تفریع (نتیجه‌گیری) است؛ و این از قبیل تفریع علت بر معلول است تا دلیل و حجتِ ایمان آوردنِ بی‌درنگ و بدون مهلت و درنگِ آنان به قرآن را روشن کند.

حاصل معنا چنین است: ما هنگامی که قرآن را — که سراسر هدایت است — شنیدیم، بی‌هیچ درنگی به آن ایمان آوردیم؛ چرا که هر کس به قرآن ایمان آورد، به پروردگارش ایمان آورده است، و هر کس به پروردگارش ایمان بیاورد، نه از کاسته شدنِ خیری می‌ترسد و نه از فراگرفتنِ پیشامدی ناگوار؛ تا بخواهد از شتاب در ایمان دست بردارد و در اقدام به آن دست‌دست کند و بیندیشد که مبادا دچار نقصانی در حقّش یا فراگرفتنِ خواری و ذلتی شود.

بحث روایی

و در همان کتاب، دربارهٔ سخن خدای متعال که می‌فرماید: « فَمَنْ يُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلاٰ يَخٰافُ بَخْساً وَ لاٰ رَهَقاً » آمده است: فرمود: «البخس» یعنی کاستی و نقصان، و «الرهق» یعنی عذاب.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۲، ۴ و ۱۳ با هم

می‌گویم: بیعت جنیان با پیامبر (ص) بر نماز و روزه و مانند آن را سخنِ بازگو شده از آنان در آغاز سوره تأیید می‌کند که گفتند: « فَآمَنّٰا بِهِ » (جن: ۲: پس به آن ایمان آوردیم) و نیز گفتارشان: « وَ أَنّٰا لَمّٰا سَمِعْنَا الْهُديٰ آمَنّٰا بِهِ » (جن: ۱۳: و ما چون هدایت را شنیدیم، بدان ایمان آوردیم). اما چگونگی عمل کردن آنان به این احکام، به‌ویژه زکات و جهاد، برای ما ناشناخته است؛ و عذرخواهیِ نخستینِ آنان نیز که در روایت ذکر شد، خالی از ابهام نیست.

تفسیر آیه‌های ۱۳ و ۱۶ با هم

و بدان که در برخی از روایات از طریق امامان اهل‌بیت (علیهم‌السلام)، تعابیرِ «هدایت» و «طریقت» در این آیات بر ولایت علی (علیه‌السلام) تطبیق شده است؛ و این از باب جَری (تطبیق آیه بر مصداق) است و اصلاً ربطی به تفسیر ندارد.