تفسیر آیهٔ ۱۸ سورهٔ جن

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ أَنَّ الْمَسٰاجِدَ لِلّٰهِ فَلاٰ تَدْعُوا مَعَ اللّٰهِ أَحَداً » (و این‌که مساجد ویژهٔ خداست، پس هیچ‌کس را همراه با خدا نخوانید). این آیه عطف بر سخنِ پیشین است که فرمود: « أَنَّهُ اسْتَمَعَ » (که گروهی از جن گوش فرا دادند...)؛ و جملهٔ « أَنَّ الْمَسٰاجِدَ لِلّٰهِ » در جایگاه بیان دلیل برای « فَلاٰ تَدْعُوا مَعَ اللّٰهِ أَحَداً » است. تقدیر و معنای درونی عبارت چنین است: «لا تدعوا مع الله أحدا غيره لأن المساجد له»؛ یعنی همراه با خدا هیچ‌کسِ دیگری را نخوانید و نپرستید، چرا که مساجد از آنِ اوست.

منظور از «دعا» در اینجا عبادت است؛ و خدای متعال نیز عبادت را دعا نامیده، چنان‌که در این آیه می‌فرماید: «وَ قٰالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبٰادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دٰاخِرِينَ» (و پروردگارتان فرمود: مرا بخوانید تا [دعای] شما را اجابت کنم؛ بی‌تردید کسانی که از عبادت من سرکشی می‌کنند، به‌زودی خوار و سرشکسته وارد دوزخ می‌شوند؛ مؤمن: ۶۰).

دربارهٔ مقصود از «مساجد» اختلاف شده است: برخی گفته‌اند مقصود از آن کعبه است؛ برخی گفته‌اند مسجدالحرام است؛ و گروهی نیز گفته‌اند منظور مسجدالحرام و بیت‌المقدس است. اما این دیدگاه‌ها نادرست است؛ زیرا «مساجد» صیغهٔ جمع است و بر یک یا دو مکان صدق نمی‌کند.

و گفته شده مقصود تمام سرزمینِ حرم است؛ که این سخن ادعایی بدون دلیل و ناموجه است. و نیز گفته شده منظور سراسر زمین است؛

به دلیل این سخن پیامبر (ص) که فرمود: «جعلت لي الأرض مسجدا و طهورا» (زمین برای من سجده‌گاه و مایهٔ پاکیزگی قرار داده شده است). اما این استدلال پذیرفته نیست؛ زیرا این حدیث بیش از این دلالت ندارد که عبادت در هر نقطه‌ای از قطعه‌های مختلفِ زمین؛ بر خلاف آنچه از یهودیان و مسیحیان معروف است که عبادت خدای متعال را جز در کنیسه‌ها و کلیساها جایز نمی‌دانند. امّا اینکه بخش‌های زمین «مساجد» نامیده شوند تا با کاربردِ مطلق، بر آن‌ها حمل گردد، هرگز چنین دلالتی ندارد.

و گفته شده است: مراد از مساجد، نمازهاست؛ بنابراین جز برای خدا نباید نماز گزارد. و این ادعایی گزاف است که هیچ دلیلی بر آن نیست.

و از امام جواد(ع) روایت شده است که مراد از مساجد، اعضای هفت‌گانه است — که در نماز بر آن‌ها سجده می‌شود — و آن‌ها عبارت‌اند از: پیشانی، دو کف دست، دو زانو و انگشتان دو پا؛ و ان‌شاءالله روایتِ آن در بحث روایی آینده خواهد آمد. این سخن همچنین از سعید بن جبیر، فرّاء و زجّاج نقل شده است.

و بر این اساس مناسب‌تر آن است که مراد از تعلّق اندام‌های سجده به خدا، اختصاصِ تشریعیِ آن‌ها به او باشد (یعنی در شریعت الهی، تنها باید برای او به سجده روند)، و مراد از دعا، سجده باشد؛ چرا که روشن‌ترین مصداق عبادت است، یا مراد از آن، نماز باشد بدان جهت که سجده برای خدای سبحان را دربردارد.

و معنای آیه چنین است: و به من وحی شده که اندام‌های سجده ویژهٔ خدای متعال است؛ پس با آن‌ها برای او سجده کنید — یا با آن‌ها او را بپرستید — و برای هیچ‌کس جز او سجده مکنید — یا جز او کسی را عبادت نکنید.

بحث روایی

در تفسیر عیاشی از امام باقر (ع) روایت شده است که معتصم از ایشان پرسید: دست دزد باید از کدام قسمت قطع شود؟ فرمود: قطع دست باید از مفصلِ ریشهٔ انگشتان باشد و کف دست باقی بماند.

معتصم پرسید: دلیل و حجت بر این حکم چیست؟ فرمود: سخن پیامبر خدا (ص) که: «السجود علي سبعة أجزاء» (سجده بر هفت عضو انجام می‌گیرد):

صورت (پیشانی)، دو دست، دو زانو و دو پا؛ پس هرگاه دست از مچ (کُرسوع: استخوان برآمدهٔ مچ) یا از آرنج قطع شود، دستی برای او باقی نمی‌ماند تا بر آن سجده کند؛ در حالی که خداوند فرموده است: « وَ أَنَّ الْمَسٰاجِدَ لِلّٰهِ » (جن: ۱۸؛ و مساجد [محل‌ها یا اعضای سجده] از آنِ خداست) و مقصود از آن همین اعضای هفت‌گانه‌ای است که بر آن‌ها سجده می‌شود، « فَلاٰ تَدْعُوا مَعَ اللّٰهِ أَحَداً » (پس هیچ‌کس را همراه خدا مخوانید)، و آنچه برای خدا باشد قطع نمی‌شود. تا پایان حدیث.

و در «کافی» به سند خود از حماد بن عیسی از امام صادق (ع) در حدیثی روایت شده است: و آن حضرت — یعنی امام صادق (ع) — بر هشت استخوان سجده کرد: دو کف دست، دو زانو، دو شست پا، پیشانی و بینی؛ و فرمود: هفت عضو از این‌ها واجبی است که باید بر آن سجده شود و این‌ها همان اعضایی است که خداوند در کتابش یاد کرده و فرموده است: « وَ أَنَّ الْمَسٰاجِدَ لِلّٰهِ فَلاٰ تَدْعُوا مَعَ اللّٰهِ أَحَداً » (جن: ۱۸؛ و مساجد [اعضای سجده] از آنِ خداست، پس هیچ‌کس را با خدا مخوانید) و آن‌ها عبارت‌اند از: پیشانی، دو کف دست، دو زانو و دو انگشت شست پا، و نهادنِ بینی بر زمین سنت (مستحب) است.