لِّنَفۡتِنَهُمۡ فِيهِۚ وَمَن يُعۡرِضۡ عَن ذِكۡرِ رَبِّهِۦ يَسۡلُكۡهُ عَذَابٗا صَعَدٗا
تا آنان را با آن بیازماییم؛ و هر کس از یاد پروردگارش روی گرداند، او را به عذابی سخت و فزاینده درمی‌آورد.
تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر
بیان
تفسیر آیه‌های ۱۶ و ۱۷ با هم
خدای متعال می‌فرماید: « وَ أَنْ لَوِ اسْتَقٰامُوا عَلَي الطَّرِيقَهِ لَأَسْقَيْنٰاهُمْ مٰاءً غَدَقاً لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ » (و اینکه اگر بر راه راست پایداری می‌ورزیدند، قطعاً آبی فراوان به آنان می‌نوشاندیم تا در آن بیازماییمشان):
«ماء غَدَق» به‌معنای آبِ بسیار و فراوان است. بعید نیست از سیاق آیات چنین فهمیده شود که عبارت « لَأَسْقَيْنٰاهُمْ مٰاءً غَدَقاً » (قطعاً آبی فراوان به آنان می‌نوشاندیم) مَثَلی کنایی است که مقصود از آن، گشایش در روزی است؛ و سخنِ پس از آن نیز که می‌فرماید: « لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ » (تا آنان را در آن بیازماییم) این معنا را تأیید می‌کند.
معنای آیه چنین است: و اینکه اگر آنان—یعنی جن و انس—بر راه تسلیم در برابر خدا پایداری می‌کردند، قطعاً روزیِ فراوانی به آنان می‌دادیم تا در روزی‌شان بیازماییمشان. بنابراین، این آیه در معنای این سخن خداست: «وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُريٰ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنٰا عَلَيْهِمْ بَرَكٰاتٍ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ» (و اگر اهل شهرها و آبادی‌ها ایمان می‌آوردند و پروا پیشه می‌کردند، قطعاً برکاتی از آسمان و زمین بر آنان می‌گشودیم) (اعراف: ۹۶).
تفسیر آیهٔ ۱۷ سورهٔ جن، از «المیزان فی تفسیر القرآن»، علامه سید محمدحسین طباطبایی، جلد ۲۰، صفحهٔ ۴۶ (چاپ بیروت، مؤسسهٔ اعلمی) — تفسیر روان المیزان، tafsiralmizan.ir/ayah/72/17/
تفسیر این آیه در المیزان
بیان
خدای متعال می‌فرماید: « وَ مَنْ يُعْرِضْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِ يَسْلُكْهُ عَذٰاباً صَعَداً » (و هرکس از یاد پروردگارش روی برتابد، او را در عذابی سخت و فزاینده وارد می‌سازد). «عذاب صَعَد» عذابی است که بر شخصِ عذاب‌شونده اوج می‌گیرد و بر او چیره می‌شود؛ و برخی نیز گفته‌اند: عذاب بسیار دشوار و طاقت‌فرساست.
روی‌گردانی از یاد خدا، ملازم و پی‌آمدِ ناپایداری بر راه حق است و همین امر، خاستگاه اصلیِ درافتادن در عذاب است؛ از این رو، روی‌گردانی از یاد خدا به‌جای «ناپایداری بر راه حق» به کار رفته است تا بر سبب اصلیِ ورود به آتش دلالت کند.
همین نکته دلیلِ التفات (تغییر سیاق سخن) از متکلم مع‌الغیر (ما) به غایب (او) در عبارتِ « ذِكْرِ رَبِّهِ » (یاد پروردگارش) نیز هست؛ درحالی‌که مقتضای ظاهر آن بود که فرموده شود: «ذِکرِنا» (یاد ما). زیرا صفت ربوبیت، خاستگاه اصلیِ کیفر دادنِ روی‌گردانان از یاد خدای متعال است؛ پس این صفت به‌جای ضمیر متکلم مع‌الغیر نشست تا بر خاستگاه اصلی دلالت کند، همان‌گونه که روی‌گردانی از یاد خدا به‌جای ناپایداری قرار گرفت تا بر سبب اصلی دلالت نماید.
گفته شده است که در عبارت « يَسْلُكْهُ »، معنای «او را وارد می‌سازد» (یُدخِلُه) نهفته و تضمین شده است و به‌همین سبب به مفعول دوم متعدی شده است؛ و معنای آن روشن است.