تفسیر آیهٔ ۶۰ سورهٔ غافر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ قٰالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ » (و پروردگارتان گفت: مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم)؛ این سخن، دعوتی است از سوی خدای متعال برای بندگانش تا او را بخوانند، و وعده‌ای است به استجابت. خداوند دعوت، دعا و استجابت را به صورت مطلق (بدون هیچ قید و شرطی) آورده است، و ما در جلد نخست این کتاب، ذیل آیهٔ خدای متعال: «أُجِيبُ دَعْوَهَ الدّٰاعِ إِذٰا دَعٰانِ» (دعای دعاکننده را هنگامی که مرا بخواند اجابت می‌کنم؛ بقره: ۱۸۶)، دربارهٔ حقیقت دعا و استجابت سخن را به کمال رسانده‌ایم.

و سخنِ خداوند که می‌فرماید: « إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبٰادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دٰاخِرِينَ » (بی‌تردید کسانی که از عبادت من سرکشی می‌کنند، به زودی با خواری به جهنم درمی‌آیند)؛ «دُخور» به معنای ذلت و خواری است، و خداوند واژهٔ «دعا» را به «عبادت» تبدیل کرد که نشان می‌دهد دعا خودْ عبادت است.

بحث روایی

در صحیفهٔ سجادیه آمده است: «و قلت:« اُدْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ-إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبٰادَتِي-سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دٰاخِرِينَ »فسميت دعاءك عباده و تركه استكبارا-و توعدت علي تركه دخول جهنم داخرين» (و فرمودی: «مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم؛ بی‌تردید کسانی که از عبادت من سرکشی می‌کنند، با خواری به جهنم درخواهند آمد»، پس خواندنِ خویش را عبادت، و رها کردنش را خودبزرگ‌بینی نامیدی، و بر ترکِ آن، به ورودِ خوارمانده در جهنم بیم دادی).

و در «کافی» به سند خود از حماد بن عیسی از امام صادق (ع) روایت شده است که گفت: شنیدم می‌فرمود:

«ادع و لا تقل:قد فرغ من الأمر -فإن الدعاء هو العباده إن الله عز و جل يقول:« إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبٰادَتِي-سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دٰاخِرِينَ »و قال:« اُدْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ »» (دعا کن و مگو: «کار تمام شده و مقدر گشته است»؛ چرا که دعا همان عبادت است. همانا خدای عزّوجلّ می‌فرماید: «بی‌تردید کسانی که از عبادت من سرکشی می‌کنند، به زودی با خواری به جهنم درمی‌آیند» و فرمود: «مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم»).

می‌گویم: کلام امام (ع) از «فإن الدعاء» تا «دٰاخِرِينَ»، دلیلی است بر آنچه ابتدا با جملهٔ «ادع» (دعا کن) به آن فرا خواند؛ و کلام ایشان که فرمود: «و قال:« اُدْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ »» (و فرمود: مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم)، دلیلی است بر آنچه در بخش دوم فرمود که «و لا تقل:قد فرغ من الأمر» (و مگو: کار پایان یافته است)؛ از همین رو امام (ع) در بیانِ خود، ذیل آیه را بر صدر آن مقدّم داشت.

و در «خصال» از معاویة بن عمار از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمود: «يا معاويه من أعطي ثلاثه لم يحرم ثلاثه:من أعطي الدعاء أعطي الإجابه،و من أعطي الشكر أعطي الزياده- و من أعطي التوكل أعطي الكفايه-فإن الله عز و جل يقول في كتابه:« وَ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَي اللّٰهِ فَهُوَ حَسْبُهُ »و قال:« لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ »،و قال:« اُدْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ »» (ای معاویه، به هر کس سه چیز داده شود، از سه چیز محروم نمی‌ماند: به هر کس توفیق دعا داده شود، اجابت داده می‌شود؛ و به هر کس توفیق شکر داده شود، فزونی نعمت داده می‌شود؛ و به هر کس توفیق توکل داده شود، کفایت امور داده می‌شود؛ چرا که خدای عزّوجلّ در کتاب خود می‌فرماید: «و هر کس بر خدا توکل کند، او برایش بس است»، و فرمود: «اگر شکرگزاری کنید قطعاً بر شما می‌افزایم»، و فرمود: «مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم»).

و در «توحید» به سند خود از امام کاظم (ع) روایت کرده است که فرمود: گروهی به امام صادق (ع) عرض کردند: «ندعوه فلا يستجاب لنا» (او را می‌خوانیم ولی دعایمان مستجاب نمی‌شود). امام فرمود: «لأنكم تدعون من لا تعرفونه» (زیرا شما کسی را می‌خوانید که نمی‌شناسیدش).

می‌گویم: ما شمار درخوری از روایاتِ دعا را در جلد نخست کتاب، ذیل کلام الهی: «أُجِيبُ دَعْوَهَ الدّٰاعِ إِذٰا دَعٰانِ» (دعای دعاکننده را هنگامی که مرا بخواند اجابت می‌کنم؛ بقره: ۱۸۶) آورده‌ایم.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۵۹ و ۶۰ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « إِنَّ السّٰاعَهَ لَآتِيَهٌ لاٰ رَيْبَ فِيهٰا وَ لٰكِنَّ أَكْثَرَ النّٰاسِ لاٰ يُؤْمِنُونَ » (بی‌گمان قیامت فرارسیدنی است و هیچ شکی در آن نیست، ولی بیشتر مردم ایمان نمی‌آورند)؛ خدای متعال در این آیه، فرارسیدن قیامت را به یاد آنان می‌آورد، و در آیهٔ بعد، به اینکه پروردگارشان آنان را به دعا و درخواست از خویش فراخوانده است و نیز به پرستشِ خویش؛ همان‌گونه که مؤمنِ آل‌فرعون در داستان گذشته، هم به آمدنِ قیامت هشدار داد و هم یادآور شد که دعوتِ حقیقی تنها از آنِ خداست و معبودانِ آنان نه در دنیا دعوتی دارند و نه در آخرت.