تفسیر آیهٔ ۴۴ سورهٔ قلم

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « فَذَرْنِي وَ مَنْ يُكَذِّبُ بِهٰذَا الْحَدِيثِ » (پس مرا با کسی که این سخن را تکذیب می‌کند واگذار). مراد از «این سخن»، قرآن کریم است؛ و این فرموده که: « فَذَرْنِي وَ مَنْ يُكَذِّبُ » (مرا با تکذیب‌کننده واگذار...)، کنایه از آن است که خدای متعال به‌تنهایی برای کیفر آنان بس است و هرگز رهایشان نمی‌کند؛ و در این سخن، نوعی دلداری برای پیامبر (ص) و هشداری تهدیدآمیز برای مشرکان نهفته است.

خدای متعال می‌فرماید: « سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لاٰ يَعْلَمُونَ » (به‌زودی آنان را از جایی که نمی‌دانند گام‌به‌گام به هلاکت می‌کشانیم). این جمله، کلامی نوآغاز (استئناف) است که در آن، چگونگی مؤاخذه و عذاب الهی بیان شده است؛ کیفری که از عبارت « فَذَرْنِي » دانسته می‌شد.

و «استدراج» (گام‌به‌گام فرود آوردن) آن است که آنان را درجه‌به‌درجه پایین آورند تا شقاوت و بدبختی‌شان کامل شود و در ورطهٔ هلاکت فروافتند؛ و این بدان‌گونه است که خداوند نعمتی را در پی نعمتی دیگر به آنان می‌بخشد، و آنان با رسیدن به هر نعمت، سرگرم آن می‌شوند، در سپاسگزاری‌اش کوتاهی می‌ورزند، بر فراموشیِ خدا می‌افزایند و از یاد او دورتر می‌گردند.

بنابراین، استدراج همان بخشیدن پی‌درپیِ نعمت‌هاست که سبب فرود آمدنِ گام‌به‌گام آنان و نزدیک‌شدنشان به ورطهٔ هلاکت می‌شود؛ و اینکه این کار «از جایی که نمی‌دانند» رخ می‌دهد، تنها بدان سبب است که از راه نعمتی پیش می‌آید که آن را خیر و خوشبختی می‌پندارند و گمان می‌کنند هیچ گزند و شقاوتی در آن نیست.

بحث روایی

و در کتاب «کافی» به سند خود از سفیان بن سِمْط روایت کرده است که گفت: امام صادق (ع) فرمود: «إِنَّ اللَّهَ إِذَا أَرَادَ بِعَبْدٍ خَيْراً فَأَذْنَبَ ذَنْباً أَتْبَعَهُ بِنِقْمَةٍ- وَ ذَكَّرَهُ الِاسْتِغْفَارَ، فَإِذَا أَرَادَ بِعَبْدٍ شَرّاً فَأَذْنَبَ ذَنْباً أَتْبَعَهُ بِنِعْمَةٍ- لِيُنْسِيَهُ الِاسْتِغْفَارَ وَ يَتَمَادَى بِهَا، وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: « سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لاٰ يَعْلَمُونَ » بِالنِّعَمِ وَ الْمَعَاصِي.» (همانا خداوند هرگاه برای بنده‌ای خیری بخواهد و او گناهی مرتکب شود، در پی آن ناگواری و سختی‌ای به او می‌رساند و آمرزش‌خواهی را به یادش می‌آورد؛ و هرگاه برای بنده‌ای شری بخواهد و او گناهی مرتکب شود، در پی آن نعمتی به او می‌دهد تا آمرزش‌خواهی را از یادش ببرد و در آن گناه پافشاری و زیاده‌روی کند؛ و این همان سخن خدای عزّوجلّ است که فرمود: «سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ» [آنان را از جایی که نمی‌دانند اندک‌اندک به سوی هلاکت می‌بریم] (قلم: ۴۴) با بخشیدن نعمت‌ها [در برابر] گناهان).

می‌گویم: پیش‌تر برخی از روایت‌های استدراج (گرفتار کردنِ تدریجی به هلاکت) ذیل این سخن که خدای متعال می‌فرماید: «سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لاٰ يَعْلَمُونَ» (آنان را از جایی که نمی‌دانند به‌تدریج گرفتار خواهیم ساخت)، در آیهٔ ۱۸۲ از سورهٔ اعراف گذشت.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۳۵ تا ۴۷ با هم

این آیه و آیه‌های پس از آن تا سخن خدای متعال: « أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ فَهُمْ يَكْتُبُونَ » (یا مگر [علمِ] غیب نزد آنان است و خود می‌نویسند؟)، در مقام رد داوریِ مشرکان دربارهٔ یکسانیِ حالِ مجرمان و مسلمانان در روز قیامت هستند؛ این آیات احتمال‌های گوناگون دربارهٔ خاستگاه این داوری را در قالب پرسش‌های انکاری (پرسش برای ابطال ادعا) پیش می‌کشند و یکایک آن‌ها را رد می‌کنند. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۴۲ تا ۴۶ با هم

و این آیه و آیات بعد از آن تا پایان پنج آیه، جمله‌ای معترضه است که در این میان به مناسبت یادکرد شریکانشان آمده است؛ همان بت‌هایی که مشرکان می‌پندارند اگر رستاخیز و حسابی در کار باشد، سعادتشان را تأمین خواهند کرد. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۴۲ تا ۴۵ با هم

و این تکذیب‌کنندگان گناهکار در دنیا برای خدا سجده نکردند، از این رو در آخرت هم توان سجده کردن را نخواهند داشت و در نتیجه سعادتمند نمی‌شوند و هرگز حالشان با حال مسلمانان در آنجا یکسان نخواهد بود؛ بلکه خدای پاک و منزه در دنیا به سبب تکبر ورزیدنشان از سجده در برابر او، با آنان بر پایهٔ استدراج (گام‌به‌گام به سوی هلاکت بردن) و املاء (مهلت دادن) رفتار می‌کند تا تیره‌بختی‌شان کامل شود و در آخرت به عذاب دردناک درآیند. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۴۴ و ۴۵ با هم

نکتهٔ التفات (چرخش لحن گفتار) در « سَنَسْتَدْرِجُهُمْ » از صیغهٔ متکلمِ تنها به متکلم مع‌الغیر (صیغهٔ جمع)، نشان‌دهندهٔ عظمت الهی است و اینکه کارگزارانی برگماشته شده‌اند تا این نعمت‌ها را پیاپی بر آنان فروریزند؛ و التفات در سخن خدای متعال: « وَ أُمْلِي لَهُمْ » از متکلم مع‌الغیر به متکلمِ تنها، از این روست که «املاء» همان به تأخیر انداختنِ اجل (سرآمد عمر) است و امرِ اجل در قرآن هرگز به غیر خدای پاک و منزه نسبت داده نشده است؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «ثُمَّ قَضيٰ أَجَلاً وَ أَجَلٌ مُسَمًّي عِنْدَهُ» (سپس سرآمدی را مقرر کرد و سرآمدِ معیّن نزد اوست؛ انعام: ۲).