تفسیر آیهٔ ۴۲ سورهٔ قلم

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

پس این سخن خدا که می‌فرماید: « يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سٰاقٍ وَ يُدْعَوْنَ إِلَي السُّجُودِ فَلاٰ يَسْتَطِيعُونَ » (روزی که کار بر آنان بسیار سخت می‌شود و به سجده فراخوانده می‌شوند، اما نمی‌توانند)، معنایش این است: به یاد آور روزی را که کار بر آنان سخت می‌گردد و از سرِ فروتنی به سجده برای خدا فراخوانده می‌شوند، ولی توانایی‌اش را ندارند؛ چرا که ملکهٔ تکبر (خوی ریشه‌دارِ خودبزرگ‌بینی) در نهادشان جا گرفته است و آن روز، روزی است که رازهای درونی آشکار و آزموده می‌شود (طارق: ۹).

بحث روایی

در کتاب «معانی‌الأخبار»، به سند خود از حسین بن سعید از امام ابوالحسن (ع) روایت شده است که دربارهٔ سخن خدای عزیز و بزرگ: « يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سٰاقٍ وَ يُدْعَوْنَ إِلَي السُّجُودِ » (روزی که پرده از ساق برداشته می‌شود و به سجده فراخوانده می‌شوند) [قلم: ۴۲] فرمود: «حجاب من نور يكشف فيقع المؤمنون سجدا- و تدمج أصلاب المنافقين فلا يستطيعون السجود» (پرده‌ای از نور کنار می‌رود، پس مؤمنان به سجده می‌افتند، و ستون فقرات منافقان چنان یکپارچه و خشک می‌شود که توان سجده‌کردن ندارند).

و در همان کتاب، به سند خود از عُبید بن زُراره از امام صادق (ع) روایت شده که گفت: از ایشان دربارهٔ سخن خدای عزیز و بزرگ: « يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سٰاقٍ » (روزی که پرده از ساق برداشته می‌شود) [قلم: ۴۲] پرسیدم؛ [راوی] گفت: [امام] جامه‌اش را از ساق پای خود کنار زد و فرمود: «سبحان ربي الأعلى» (پروردگار والای من پاک و منزه است).

می‌گویم: شیخ صدوق پس از نقل این حدیث گفته است: «قوله: سبحان ربي الأعلى تنزيه الله سبحانه أن يكون له ساق» (این سخن امام که فرمود: «سبحان ربی الأعلی»، پاک و منزه دانستن خدای پاک و منزه از این است که دارای ساق باشد). پایان کلام صدوق. و در همین معنا روایت دیگری نیز از حَلَبی از امام صادق (ع) وارد شده است.

و در همان کتاب آمده است که ابن‌منده در کتاب «الرد علی الجهمیة» از ابوهریره روایت کرده است که گفت: پیامبر خدا (ص) فرمود:

در تفسیر آیهٔ « يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سٰاقٍ » [روزی که کار دشوار شود / از ساق پرده برداشته شود] (قلم: ۴۲) فرمود: «يَكْشِفُ اللَّهُ عَنْ سَاقِهِ» (خداوند از ساق پای خود پرده برمی‌دارد).

و در همان کتاب آمده است که اسحاق بن راهویه در مسند خود، عبد بن حمید، ابن ابی‌الدنیا، طبرانی، آجری در «الشریعة»، دارقطنی در «الرؤیة»، حاکم (که حدیث را صحیح دانسته)، ابن‌مردویه و بیهقی در «البعث» از عبدالله بن مسعود و او از پیامبر (ص) روایت کرده‌اند که فرمود: «يَجْمَعُ اللَّهُ النَّاسَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ- وَ يَنْزِلُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ فَيُنَادِي مُنَادِياً- أَيُّهَا النَّاسُ أَ لَمْ تَرْضَوْا مِنْ رَبِّكُمُ [الَّذِي] خَلَقَكُمْ وَ صَوَّرَكُمْ» «وَ رَزَقَكُمْ- أَنْ يُوَلِّيَ كُلَّ إِنْسَانٍ مِنْكُمْ مَا كَانَ يَعْبُدُ فِي الدُّنْيَا وَ يَتَوَلَّى؟ أَ لَيْسَ ذَلِكَ مِنْ رَبِّكُمْ عَدْلاً؟ قَالُوا: بَلَى.» (خداوند مردم را در روز قیامت گرد می‌آورد، و خداوند در سایه‌هایی از ابرها فرود می‌آید؛ آن‌گاه نداکننده‌ای ندا درمی‌دهد: ای مردم! آیا از پروردگارتان [همان که] شما را آفرید و چهره‌نگاری کرد و روزی‌تان داد، خشنود و راضی نمی‌شوید از اینکه هر انسانی از شما را همراه و پیروِ همان چیزی قرار دهد که در دنیا می‌پرستید و به سرپرستی می‌گرفت؟ آیا این کار از سوی پروردگارتان عین عدالت نیست؟ می‌گویند: آری).

«قَالَ: فَيَنْطَلِقُ كُلُّ إِنْسَانٍ مِنْكُمْ- إِلَى مَا كَانَ يَعْبُدُ فِي الدُّنْيَا- وَ يُتَمَثَّلُ لَهُمْ مَا كَانُوا يَعْبُدُونَ فِي الدُّنْيَا- فَيُتَمَثَّلُ لِمَنْ كَانَ يَعْبُدُ عِيسَى شَيْطَانُ عِيسَى، وَ يُتَمَثَّلُ لِمَنْ كَانَ يَعْبُدُ عُزَيْراً شَيْطَانُ عُزَيْرٍ- حَتَّى يُمَثَّلَ لَهُمُ الشَّجَرَةُ وَ الْعُودُ وَ الْحَجَرُ.» (فرمود: پس هر انسانی از شما به سوی آنچه در دنیا می‌پرستید رهسپار می‌شود، و آنچه را در دنیا می‌پرستیدند برایشان مجسم می‌گردد؛ پس برای کسی که عیسی را می‌پرستید، شیطانِ عیسی و برای کسی که عُزَیر را می‌پرستید، شیطانِ عُزَیر مجسم می‌شود، تا جایی که درخت و چوب و سنگ نیز برایشان مجسم می‌گردد).

«وَ يَبْقَى أَهْلُ الْإِسْلَامِ جُثُوماً- فَيَتَمَثَّلُ لَهُمُ الرَّبُّ عَزَّ وَ جَلَّ فَيَقُولُ لَهُمْ: مَا لَكُمْ لَمْ تَنْطَلِقُوا كَمَا انْطَلَقَ النَّاسُ؟ فَيَقُولُونَ: إِنَّ لَنَا رَبّاً مَا رَأَيْنَاهُ بَعْدُ فَيَقُولُ: فَبِمَ تَعْرِفُونَ رَبَّكُمْ إِنْ رَأَيْتُمُوهُ؟ قَالُوا: بَيْنَنَا وَ بَيْنَهُ عَلَامَةٌ إِنْ رَأَيْنَاهُ عَرَفْنَاهُ؟ قَالَ: وَ مَا هِيَ؟ قَالُوا: يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ.» (و مسلمانان زانوزده و بر جای مانده باقی می‌مانند؛ پس پروردگار عزّوجلّ برای آنان مجسم می‌شود و به ایشان می‌فرماید: شما را چه شده است که مانند دیگر مردم نرفتید؟ می‌گویند: ما پروردگاری داریم که هنوز او را ندیده‌ایم! می‌فرماید: اگر پروردگارتان را ببینید، با چه نشانه‌ای او را می‌شناسید؟ می‌گویند: میان ما و او نشانه‌ای است که هرگاه آن را ببینیم، او را خواهیم شناخت. می‌فرماید: آن نشانه چیست؟ می‌گویند: از ساق پا پرده برداشته می‌شود).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۳۵ تا ۴۷ با هم

این آیه و آیه‌های پس از آن تا سخن خدای متعال: « أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ فَهُمْ يَكْتُبُونَ » (یا مگر [علمِ] غیب نزد آنان است و خود می‌نویسند؟)، در مقام رد داوریِ مشرکان دربارهٔ یکسانیِ حالِ مجرمان و مسلمانان در روز قیامت هستند؛ این آیات احتمال‌های گوناگون دربارهٔ خاستگاه این داوری را در قالب پرسش‌های انکاری (پرسش برای ابطال ادعا) پیش می‌کشند و یکایک آن‌ها را رد می‌کنند. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۴۲ و ۴۳ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سٰاقٍ وَ يُدْعَوْنَ إِلَي السُّجُودِ فَلاٰ يَسْتَطِيعُونَ -إلي قوله- وَ هُمْ سٰالِمُونَ » (روزی که کار به شدت سخت می‌شود و به سجده فراخوانده می‌شوند، ولی نمی‌توانند... تا آنجا که: در حالی که تندرست بودند). کلمهٔ «يوم» ظرفی است وابسته به فعلی در تقدیر مانند «اذكُر» (به یاد آور) و نظیر آن؛ و تعبیرِ «الكشف عن الساق» (برهنه شدن ساق پا) کنایه و تمثیلی از شدت گرفتنِ فوق‌العادهٔ کار است؛ چرا که عرب‌ها هرگاه کار سخت و بحرانی می‌شد، دامن از ساق برمی‌چیدند تا برای کار یا فرار آماده شوند. صاحب تفسیر کشاف گفته است: معنای « يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سٰاقٍ » در حقیقت روزی است که کار سخت و دشوار می‌گردد؛ نه در آنجا پرده‌برداری و کشفی هست و نه ساقی، درست همان‌طور که به انسانِ دست‌بریدهٔ بخیل می‌گویی: «يده مغلولة» (دستش بسته است)، در حالی که نه دستی آنجا هست و نه زنجیری، بلکه این صرفاً مثَلی برای بخل است (پایان سخن زمخشری).

تفسیر آیه‌های ۴۲ تا ۴۶ با هم

و این آیه و آیات بعد از آن تا پایان پنج آیه، جمله‌ای معترضه است که در این میان به مناسبت یادکرد شریکانشان آمده است؛ همان بت‌هایی که مشرکان می‌پندارند اگر رستاخیز و حسابی در کار باشد، سعادتشان را تأمین خواهند کرد. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۴۲ تا ۴۵ با هم

و این تکذیب‌کنندگان گناهکار در دنیا برای خدا سجده نکردند، از این رو در آخرت هم توان سجده کردن را نخواهند داشت و در نتیجه سعادتمند نمی‌شوند و هرگز حالشان با حال مسلمانان در آنجا یکسان نخواهد بود؛ بلکه خدای پاک و منزه در دنیا به سبب تکبر ورزیدنشان از سجده در برابر او، با آنان بر پایهٔ استدراج (گام‌به‌گام به سوی هلاکت بردن) و املاء (مهلت دادن) رفتار می‌کند تا تیره‌بختی‌شان کامل شود و در آخرت به عذاب دردناک درآیند. ادامه در متن کامل

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۴۲ و ۴۳ با هم

و در کتاب «الدر المنثور» آمده است که بخاری، ابن‌منذر و ابن‌مردویه از ابوسعید روایت کرده‌اند که گفت: از پیامبر (ص) شنیدم که می‌فرمود: «يَكْشِفُ رَبُّنَا عَنْ سَاقِهِ فَيَسْجُدُ لَهُ كُلُّ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ، وَ يَبْقَى مَنْ كَانَ يَسْجُدُ فِي الدُّنْيَا رِيَاءً وَ سُمْعَةً- فَيَذْهَبُ لِيَسْجُدَ فَيَعُودُ ظَهْرُهُ طَبَقاً وَاحِداً» (پروردگار ما ساق پای خود را آشکار می‌کند، پس هر مرد و زن باایمانی برای او به سجده می‌افتند، و هر کس که در دنیا از روی ریا و خودنمایی سجده می‌کرده است باقی می‌ماند؛ پس می‌رود تا سجده کند، اما پشتش مانند صفحه‌ای یک‌تکه و راست می‌گردد [و خم نمی‌شود]).

«فَيُكْشَفُ عِنْدَ ذَلِكَ عَنْ سَاقٍ- فَيَخِرُّ كُلُّ مَنْ كَانَ يَسْجُدُ طَائِعاً سَاجِداً- وَ يَبْقَى قَوْمٌ ظُهُورُهُمْ كَصَيَاصِي الْبَقَرِ- يُرِيدُونَ السُّجُودَ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ. الْحَدِيثَ.» (در آن هنگام، از ساق پا پرده برداشته می‌شود؛ پس هر کس که [در دنیا] از روی اطاعت سجده می‌کرده است به سجده می‌افتد، و گروهی بر جای می‌مانند که پشت‌هایشان همچون شاخ‌های گاو [راست و خشک] است؛ می‌خواهند سجده کنند ولی نمی‌توانند). تا آخر حدیث.

می‌گویم: این سه روایت بر پایهٔ تشبیه [خدا به مخلوقات و قائل شدن جسم برای او] بنا شده است که با برهان‌های عقلی و نصِّ صریح قرآن کریم مخالفت دارد؛ از این رو، این روایات یا مردود و غیرقابل‌قبول‌اند و یا باید تأویل شوند (به معنای غیرظاهری حمل گردند).