تفسیر آیهٔ ۱۴ سورهٔ ملک

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « أَ لاٰ يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ » (آیا کسی که آفریده است نمی‌داند، در حالی که او باریک‌بین و آگاه است؟!). این پرسش، انکاری است و دلیلی بر علم خدای متعال به کارهای آفریدگان—پیدا و پنهان، و نهان و آشکار آن‌ها—آورده شده است؛ چرا که اعمال آفریدگان، از جمله کارهای اختیاریِ انسان، گرچه به انجام‌دهندگانشان منسوب است، اما خدای پاک و منزه است که آن‌ها را از مسیر اراده و اختیار انسان و اقتضای دیگر اسباب پدید می‌آورد. پس او آفریننده‌ی ذاتِ پدیده‌ها و مقدِّرکننده‌ی آثار آن‌ها به هر شکلی که باشد و پیوند‌دهنده‌ی میان آن‌ها و آثارشان و رساننده‌ی آن‌ها به نتایجشان است. خدای متعال می‌فرماید: «اللّٰهُ خٰالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَ هُوَ عَليٰ كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ» (خدا آفریدگار هر چیزی است و او بر هر چیزی کارساز است) (زمر: ۶۲)، و فرمود: «الَّذِي خَلَقَ فَسَوّٰي وَ الَّذِي قَدَّرَ فَهَديٰ» (همان که آفرید و سامان بخشید، و همان که اندازه نهاد و راه نمود) (اعلی: ۳). پس خدای پاک و منزه به ذاتِ هر که آفریده و به اثر او احاطه دارد، و از آثار او، کارهای پیدا و پنهانش و سخنان نهان و آشکار اوست؛ و چگونه ممکن است به آن احاطه داشته باشد و از آن آگاه نباشد؟!

در این آیه اشاره‌ای است به این‌که حالات پدیده‌ها و کارهایشان بیرون از دایره‌ی آفرینش آن‌ها نیست؛ چرا که خدای متعال از راه آگاهی‌اش به آنچه آفریده، بر علمش به خصوصیات احوال و اعمالِ آن استدلال کرده است. و اگر احوال و اعمال بیرون از هستیِ موضوعاتشان می‌بود، این استدلال تمام نمی‌شد.

گذشته از این‌که حالات و اعمال از پیامدهای وجودیِ موضوعاتِ خود هستند، و آن کس که هستیِ چیزی به او منسوب است، آثارِ وجودِ آن نیز به او منسوب خواهد بود.

و سخن او: « وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ » (و او باریک‌بین و آگاه است)، یعنی در باطن پدیده‌ها نفوذ دارد و بر ریزه‌کاری‌های هستیِ آن‌ها و آثارشان مطلع است. این جمله حالیه است و علتِ پیش از خود را بیان می‌کند؛ و این دو نام گرامی از نام‌های نیکوی خداوند، در پایان آیه آمده‌اند تا مضمون آن را تأکید کنند.