تفسیر آیهٔ ۱۵ سورهٔ ملک

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولاً فَامْشُوا فِي مَنٰاكِبِهٰا وَ كُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَ إِلَيْهِ النُّشُورُ » (اوست که زمین را برای شما رام گردانید؛ پس در شانه‌ها و راه‌های آن راه بروید و از روزی‌اش بخورید، و رستاخیز به سوی اوست). واژهٔ «ذلول» در میان مَرکب‌ها به حیوانی گفته می‌شود که سواری دادن بر آن آسان باشد و بی‌تابی و سرکشی نکند؛ و «مناکب» جمعِ «مَنْكِب»، محل پیوند میان بازو و شانه است و در اینجا برای سطح زمین به کار رفته است. راغب گفته است:

استعاره‌آوردنِ آن برای زمین، مانند استعاره‌آوردنِ «پشت» برای زمین در این سخن خداست: « مٰا تَرَكَ عَليٰ ظَهْرِهٰا مِنْ دَابَّهٍ » (هیچ جنبنده‌ای را بر پشت آن باقی نمی‌گذاشت). و «ذلول» (رام) نامیدن زمین و شانه دانستنِ برآمدگی‌های آن که انسان بر آن قرار می‌گیرد و راه می‌رود، از آن روست که زمین برای انواع تصرف‌های انسان رام است و سرپیچی نمی‌کند. برای اینکه چرا زمینْ رام و دارای شانه‌ها دانسته شده، توجیه‌های گوناگونی آورده‌اند که همگی به همین نکته‌ای که یاد کردیم بازمی‌گردد.

امر در فرمودهٔ او: « وَ كُلُوا مِنْ رِزْقِهِ » (و از روزیِ او بخورید) برای اباحه (بیانِ روا بودن) است. «نشور» و «نشر»، زنده کردنِ مرده پس از مرگ است و ریشهٔ آن از بازکردن و گشودنِ نامه و جامه پس از درهم‌پیچیدنِ آن‌ها گرفته شده است.

معنای آیه چنین است: اوست که زمین را برای شما رام و فرمان‌بردار ساخت تا بتوانید بر پشت آن مستقر شوید و در آن راه بروید و با انواع جست‌وجو و تلاش در آن، از روزی‌ای که خدا برایتان مقدر فرموده است بخورید.

و فرمودهٔ او: « وَ إِلَيْهِ النُّشُورُ »؛ یعنی برانگیختن مردگان با بیرون‌آوردنشان از زمین و زنده‌ساختن آنان برای حسابرسی و جزا، تنها به سوی او بازمی‌گردد. و ویژه ساختنِ بازگشتِ رستاخیز به خدا، کنایه از این است که حکم به برانگیختن و زنده‌کردن در روز قیامت تنها در انحصار اوست؛ بنابراین، او پروردگار شماست که با مستقر ساختنِ شما بر روی زمین و راهنمایی به نیازهای زندگی، کارِ حیات دنیایتان را تدبیر می‌کند، و حکم به رستاخیز برای حساب و پاداش نیز از آنِ اوست.

در این‌که زمین، مَرکبی رام به شمار آمده و بشر بر شانه‌های آن جای گرفته است، اشاره‌ای آشکار دیده می‌شود به آنچه پژوهش‌های علمی اخیراً نشان داده‌اند: زمین کره‌ای متحرک و سیار است.