تفسیر آیهٔ ۹ سورهٔ ممتحنه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « إِنَّمٰا يَنْهٰاكُمُ اللّٰهُ عَنِ الَّذِينَ قٰاتَلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَ أَخْرَجُوكُمْ مِنْ دِيٰارِكُمْ وَ ظٰاهَرُوا عَليٰ إِخْرٰاجِكُمْ أَنْ تَوَلَّوْهُمْ » (تنها خدا شما را از دوستی با کسانی نهی می‌کند که در دین با شما جنگیدند و شما را از دیارتان بیرون راندند و بر بیرون‌راندنتان هم‌پیمان شدند و یاری رساندند...) تا پایان آیه. مقصود از کسانی که با شما جنگیدند، مشرکان مکه‌اند؛ و «مظاهره بر اخراج» به معنای یاری‌رساندن و پشتیبانی‌کردن بر بیرون‌راندن است. و سخن خدا: « أَنْ تَوَلَّوْهُمْ » (این‌که با آنان دوستی کنید) بدل از « اَلَّذِينَ قٰاتَلُوكُمْ » (کسانی که با شما جنگیدند) است.

و این سخن خدا: « وَ مَنْ يَتَوَلَّهُمْ فَأُولٰئِكَ هُمُ الظّٰالِمُونَ » (و هر کس با آنان دوستی ورزد، پس آنان همان ستمکاران‌اند) قصر اِفراد (انحصار در یک گروه خاص) است؛ یعنی کسانی که با مشرکان مکه و هم‌پیمانانِ آنان علیه مسلمانان دوستی ورزند، همان ستمکاران و سرپیچی‌کنندگان از نهیِ الهی هستند، نه هر کسی که با هر کافری پیوند دوستی برقرار کند؛ یا این‌که تأکیدی است بر نهی از دوستی با آنان.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱ و ۹ با هم

و از روشن‌ترین آیاتی که معنایشان با این روایت ناسازگار است، خودِ همین آیاتی است که روایتْ شأن نزولشان را بازگو می‌کند: « يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَ عَدُوَّكُمْ أَوْلِيٰاءَ تُلْقُونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّهِ » (ممتحنه: ۱) تا پایان آیات؛ و در آن‌ها عباراتی است مانند این سخن خدای متعال که می‌فرماید: « وَ مَنْ يَفْعَلْهُ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوٰاءَ السَّبِيلِ » (و هر کس از شما چنین کند، بی‌گمان راه راست را گم کرده است) و این سخنش: « وَ مَنْ يَتَوَلَّهُمْ فَأُولٰئِكَ هُمُ الظّٰالِمُونَ » (و کسانی که آنان را به دوستی گیرند، همان ستمکاران‌اند؛ ممتحنه: ۹).

و در کافی به سند خود از سعید اعرج، از امام صادق (ع) روایت کرده است که فرمود: «من أوثق عرى الإيمان أن تحب في الله و تبغض في الله-و تعطي في الله و تمنع في الله جل و عز» (از استوارترین دستگیره‌های ایمان این است که برای خدا دوست بداری و برای خدا دشمن بداری، و برای خدای بزرگ و با‌عظمت ببخشی و برای او منع کنی).

و در تفسیر قمی به سند خود از اسحاق بن عمار، از امام صادق (ع) روایت کرده است که فرمود: «كل من لم يحب على الدين-و لم يبغض على الدين فلا دين له» (هر کس بر پایهٔ دین دوست ندارد و بر پایهٔ دین دشمنی نورزد، هیچ دینی ندارد).