تفسیر آیهٔ ۸ سورهٔ ممتحنه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «لاٰ يَنْهٰاكُمُ اللّٰهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقٰاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَ لَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيٰارِكُمْ أَنْ» (خدا شما را در حق کسانی که در دین با شما نجنگیده‌اند و شما را از دیارتان بیرون نرانده‌اند، از چنین رفتاری بازنمی‌دارد: «تَبَرُّوهُمْ وَ تُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ» (این‌که به آنان نیکی کنید و در حقشان دادگری روا دارید).

تا پایان آیه؛ در این آیه و آیهٔ پس از آن، توضیحی برای نهیِ واردشده در آغاز سوره آمده است. مقصود از کسانی که با مؤمنان به خاطر دین نجنگیدند و آنان را بیرون نراندند، غیر از اهل مکه‌اند؛ یعنی مشرکانی از هم‌پیمانان که با مسلمانان نجنگیدند و آنان را از دیارشان بیرون نکردند. «بِرّ» نیکی‌کردن و احسان است، و «اقساط» رفتار عادلانه داشتن است. عبارت « أَنْ تَبَرُّوهُمْ » (این‌که به آنان نیکی کنید) بدل از « اَلَّذِينَ » است، و این فرمودهٔ خدا: « إِنَّ اللّٰهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ » (همانا خدا دادگران را دوست دارد) بیان علت برای جملهٔ « لاٰ يَنْهٰاكُمُ اللّٰهُ » (خدا شما را بازنمی‌دارد) می‌باشد.

معنای آیه چنین است: خدا با فرمودهٔ خود: « لاٰ تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَ عَدُوَّكُمْ أَوْلِيٰاءَ » (دشمن من و دشمن خود را به دوستی مگیرید)، شما را از این بازنمی‌دارد که به کسانی که در دین با شما نجنگیده‌اند و از دیارتان بیرونتان نرانده‌اند، نیکی کنید و با آنان به عدالت رفتار نمایید؛ زیرا این کار از سوی شما دادگری است و خدا دادگران را دوست می‌دارد.

گفته شده است: این آیه با فرمودهٔ خدا: «فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ» (مشرکان را هر جا یافتید بکشید) [توبه: ۵] نسخ شده است. اما این سخن درست نیست؛ زیرا اطلاقِ آیه‌ای که در آن هستیم تنها اهل ذمّه (غیرمسلمانانِ تحت حمایت حکومت اسلامی) و اهل معاهده (هم‌پیمانان) را در بر می‌گیرد، نه اهل حرب (کافرانِ در حال جنگ) را؛ و آیهٔ سورهٔ توبه تنها مشرکانِ اهل حرب را شامل می‌شود، نه اهل معاهده را. پس چگونه می‌تواند آیه‌ای را نسخ کند که در دلالت هیچ تعارضی با آن ندارد؟!

بحث روایی

و در همان کتاب [الدر المنثور]، بخاری، ابن‌منذر، نحاس، و بیهقی در «شعب الإیمان» از اسماء دختر ابوبکر روایت کرده‌اند که گفت: مادرم در حالی که مشرک بود، در دوران عهد قریش — آن‌گاه که با پیامبر خدا (ص) پیمان بستند — مشتاقانه نزد من آمد. پس از پیامبر (ص) پرسیدم: آیا با او پیوند و صله برقرار کنم؟ پس خدا نازل فرمود: « لاٰ يَنْهٰاكُمُ اللّٰهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقٰاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ » (خدا شما را از کسانی که در دین با شما نجنگیده‌اند بازنمی‌دارد) پس [پیامبر (ص)] فرمود: «نعم صلي» (آری، با او پیوند و صله برقرار کن).

و در همان کتاب، ابوداوود در تاریخ خود و ابن‌منذر از قتاده روایت کرده‌اند که دربارهٔ آیهٔ: « لاٰ يَنْهٰاكُمُ اللّٰهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقٰاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ » گفت: آیهٔ « فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ » (مشرکان را هر جا یافتید بکشید؛ توبه: ۵) آن را نسخ کرده است.

می‌گویم: سخن در این باره را پیش‌تر دانستی.