تفسیر آیهٔ ۸۳ سورهٔ انعام

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ تِلْكَ حُجَّتُنٰا آتَيْنٰاهٰا إِبْرٰاهِيمَ عَليٰ قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجٰاتٍ مَنْ نَشٰاءُ » (و آن حجتِ ما بود که آن را به ابراهیم در برابر قومش دادیم؛ درجاتِ هر که را بخواهیم بالا می‌بریم...)؛ اشاره با اسم اشارهٔ دور («تِلْكَ») به حجت، برای بزرگداشت و تعظیم شأنِ آن است؛ زیرا حجتی قاطع و هماهنگ با مسیر فطرت است و مقدماتش نیز از خودِ فطرت برگرفته شده است.

و اما سخن او که: « نَرْفَعُ دَرَجٰاتٍ مَنْ نَشٰاءُ » (درجاتِ هر که را بخواهیم بالا می‌بریم)؛ واژهٔ «درجات» ـ چنان‌که گفته‌اند ـ همان پله‌های نردبان است، سپس کاربرد آن گسترش یافته و بر مراتبِ کمال در امور معنوی همچون علم، ایمان، کرامت و منزلت اطلاق شده است؛ و اموری جز این‌ها. ازاین‌رو، اینکه خدای متعال هر یک از بندگانش را که بخواهد درجاتی بالا می‌برد، به این معناست که او را به کمالاتی معنوی و فضیلت‌هایی حقیقی اختصاص می‌دهد، چه در نیکی‌های اکتسابی (مانند دانش و تقوا) و چه در نیکی‌های غیراکتسابی (مانند نبوت، رسالت، روزی و جز آن).

واژهٔ «دَرَجات» به دلیل آنکه نکره در سیاق اثبات (جملهٔ مثبت) است، کلامی مهمله (بدون تعیین گسترهٔ کلی یا جزئی) است و اطلاق ندارد؛ با این همه، قدرِ متیقن از معنای آن با در نظر گرفتن این موردِ خاص، درجاتِ علم و هدایت است؛ چرا که خداوند ابراهیم (ع) را با هدایت کردن، نشان دادن ملکوت آسمان‌ها و زمین، و بخشیدن یقین و حجت قاطع به او رفعت بخشید، و همهٔ این‌ها از سنخِ علم است. و خدای متعال دربارهٔ درجاتِ علم فرموده است: «يَرْفَعِ اللّٰهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجٰاتٍ» (خداوند کسانی از شما را که ایمان آورده‌اند و کسانی را که دانش یافته‌اند، درجاتی بالا می‌برد؛ مجادله: ۱۱).

سپس آیه را با این سخن به پایان برد که: « إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ » (بی‌تردید پروردگارت فرزانه و داناست)؛ تا استوار سازد که همهٔ این‌ها بر پایهٔ حکمت و دانشی از جانب خدای متعال بوده است؛ همان‌گونه که حجت‌هایی که به پیامبر خدا (ص) عطا فرمود و پیش از این حجت در همین سوره یاد شد، برخاسته از حکمت و علم خدای متعال است. در این کلام، التفات (تغییر لحن گفتار) از متکلم به غایب رخ داده تا مایهٔ آرامش خاطر پیامبر (ص) و تثبیت معارف یادشده در آن باشد.

بحث روایی

و ابراهیم با این سخنان فقط می‌خواست بطلان آیینشان را برای آن‌ها روشن سازد و نزد آنان ثابت کند که پرستش سزاوار چیزی نیست که ویژگی‌های زهره، ماه و خورشید را دارد، بلکه پرستش تنها سزاوار آفریدگار آن‌ها و آفریدگار آسمان‌ها و زمین است؛ و آنچه او در برابر قومش بدان استدلال کرد، از اموری بود که خداوندِ عزیز و جلیل به او الهام فرموده و عطا کرده بود، چنان‌که خدای عزیز و جلیل فرمود:

«وَ تِلْكَ حُجَّتُنٰا آتَيْنٰاهٰا إِبْرٰاهِيمَ عَلىٰ قَوْمِهِ» (انعام: ۸۳: «و آن، حجت ما بود که به ابراهیم در برابر قومش دادیم»).

پس مأمون گفت: آفرین بر تو ای فرزند پیامبر خدا!

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۷۴ تا ۸۳ با هم

اما آنچه در آن تردیدی نداریم این است که چنین انسانی، پرسش‌های خود را دربارهٔ حقایق اشیایی که می‌بیند و از آن‌ها به شگفت می‌آید، از همان چیزهایی آغاز می‌کند که به دانسته‌هایش در دوران تنهایی و دوری از جامعه نزدیک‌تر است، و تنها دربارهٔ مقاصد و هدف‌هایی می‌پرسد که در دسترس حواس نیستند. ادامه در متن کامل

زیرا انسان، وضعیت مجهولات را به وسیلهٔ اندوخته‌های علمیِ نخستین خود جویا می‌شود و از مجهولات جز به اموری که با بخشی از معلوماتش تناسب دارد پی نمی‌برد؛ و این، امری روشن است که در حال‌وهوای صاحبان اندیشه‌های ساده، مانند کودکان و بادیه‌نشینان، کاملاً حس می‌شود؛ آنان هرگاه با اموری روبرو شوند که سابقه‌ای از آن ندارند، پس از الفت گرفتن با آن، نخست وضعیت همان چیزی را جویا می‌شوند که با آن مأنوس شده‌اند و از حقیقت، سبب‌ها و هدف‌هایش می‌پرسند. ادامه در متن کامل

و انسان فرضی ما—که تقریباً همان انسانِ فطریِ نخستین است—چون جز به ساده‌ترین اسبابِ معیشت سرگرم نبوده، ذهنش به مشغله‌های انسان شهرنشین و متمدن گرفتار نشده است؛ همان شهرنشینی که گرفتاری‌های فراوان، طبیعی و بی‌شمار، او را احاطه کرده و حتی لحظه‌ای از آن‌ها فارغ نیست. ادامه در متن کامل

از شواهدِ آنچه گفتیم این است که می‌بینیم پرداختن به آیین‌های دینی و مباحث خداشناسی در آسیا بیش از اروپا رواج و ارزش دارد، و در روستاها و شهرهای کوچک نیز جایگاهی استوارتر از شهرهای بزرگ دارد، و بر همین قیاس در کلان‌شهرها و میان توده‌های بزرگ جمعیتی نیز چنین است؛ زیرا جامعه هر اندازه گسترده‌تر شود، نیازهای زیستی در آن افزایش می‌یابد و اشتغالاتِ بشری چنان انبوه و متراکم می‌گردد که برای انسان فراغتی باقی نمی‌گذارد تا جانش با امور معنوی آرام گیرد و به جست‌وجوی مبدأ و معاد خویش بپردازد. ادامه در متن کامل

کوتاه سخن آنکه اگر به داستان ابراهیم (ع) که در این آیات و آیاتِ نظیر آن در سوره‌های مریم، انبیاء، صافات و دیگر سوره‌ها آمده مراجعه کنیم، درمی‌یابیم که وضعیت آن حضرت در احتجاج با پدر و قومش، شبیه‌ترین حالت به وضعیتِ همان انسانِ سادهٔ فرضی است. ادامه در متن کامل

این سخن، سخنِ کسی است که گویی هرگز بتی ندیده و هیچ بت‌پرستی را در حالِ پرستش بت مشاهده نکرده است؛ در حالی که ابراهیم (ع) در مهدِ بت‌پرستی یعنی بابلِ کلدانیان می‌زیست و روزگاری را در میان آنان سپری کرده بود. ادامه در متن کامل

و ابراهیم (ع) بینش و آگاهی روشن داشت که جهان، آفریننده‌ای دارد که پدیدآورندهٔ آسمان‌ها و زمین است و او همان خدای یکتاست که هیچ شریکی در این امر ندارد؛ بلکه او فقط در این باره کاوش و استدلال می‌کرد که آیا مردم، و از جمله خود ابراهیم، پروردگاری (پرورش‌دهنده و تدبیرگری) جز خدا از میان آفریدگانش مانند خورشید یا ماه یا غیر… ادامه در متن کامل

و در تمام این مراحلی که پیمود، خدای پاک و منزه با نشان دادن ملکوت (باطن و حقیقتِ ربوبیِ) آسمان‌ها و زمین، و متوجه ساختن جان شریفش به آن سمتی که همهٔ اشیاء از جهت آفرینش و تدبیر به خدای پاک و منزه وابسته می‌شوند، او را مدد می‌رساند و استوار می‌کرد؛ ازاین‌رو هرگاه چیزی را می‌دید، پیش از آنکه خودِ آن شیء و آثار… ادامه در متن کامل

و همچنین سخن ابراهیم به پدرش در آنچه خدای متعال حکایت کرده است: «يٰا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جٰاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِرٰاطاً سَوِيًّا» (ای پدر! ادامه در متن کامل

سپس او با نمرودِ پادشاه بر سر ادعای الوهیت و پروردگاری‌اش مناظره کرد؛ چنان‌که این شیوهٔ بسیاری از ستمگران گذشته بود و بت‌پرستی نیز از همین‌گونه پندارها پدید آمد. ادامه در متن کامل

این خلاصه‌ای است از آنچه از این آیات شریف استفاده می‌شود، و در ادامه اگر خدای متعال بخواهد، تا جایی که در توان داریم مفاهیم آن‌ها را به تفصیل بررسی خواهیم کرد. ادامه در متن کامل

ایراد این سخن آن است که روا بودنِ چنین کاری پذیرفته نیست؛ زیرا این موضوع به احکامِ الفاظ بازمی‌گردد که به اختلاف زبان‌ها دگرگون می‌شود، در حالی که چنین کاری تنها در اموری رواست که به معنا برگردد و در ویژگی‌های لفظی اثری نگذارد. ادامه در متن کامل

از اشکال‌های شگفت‌انگیزی که بر این توجیه وارد کرده‌اند، سخنی است که برخی مفسران آورده و بر آن پافشاری کرده‌اند؛ مبنی بر اینکه ابراهیم(ع) و همچنین اسماعیل و هاجر به زبان عربیِ کهن سخن می‌گفتند و آن زبان، زبان قوم او نیز بوده است. ادامه در متن کامل

و در حدیث آمده است: «ابراهیم(ع) به مکه آمد تا با فرزندش دیدار کند، در حالی که اسماعیل برای شکار بیرون رفته بود؛ پس با همسرش که زنی از قبیلهٔ جُرهُم بود سخن گفت و برخورد او را نپسندید. ادامه در متن کامل

در پاسخ می‌گوییم: همسایگیِ عرب‌های شبه‌جزیره با مصر و کلدان و آمیختگی‌شان با آنان یا سکونت و چیرگی‌شان بر آن‌ها، موجب دگرگونیِ زبانِ آن اقوام به زبان عربی نمی‌شود؛ چراکه زبان مصر، قِبطی و زبان کلدانیان و آشوریان، سُریانی بوده است. ادامه در متن کامل

اما آنچه دربارهٔ حمورابی و هم‌روزگار بودنش با ابراهیم(ع) آورده است، با تاریخ درست و معتبر او همخوانی ندارد؛ تاریخی که آثار کشف‌شده از ویرانه‌های بابل و سنگ‌نوشته‌های به‌دست‌آمده آن را تأیید می‌کنند؛ همان سنگ‌نوشته‌هایی که قوانین وضع‌شده از سوی او در آن نگاشته شده و در قلمرو پادشاهی‌اش به اجرا درمی‌آمده و تا جایی که به ما رسیده، کهن‌ترین قوانین مدوّن جهان است. ادامه در متن کامل

پس از مجموع آنچه گذشت، روشن می‌شود: ادامه در متن کامل

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۷۴ تا ۸۳ با هم

از آن پس، مادرش بهانه‌تراشی می‌کرد و به بهانهٔ برآوردن نیازی بیرون می‌رفت و نزد ابراهیم می‌آمد؛ او را در آغوش می‌کشید و شیر می‌داد و سپس بازمی‌گشت. ادامه در متن کامل

به هر حال، آنچه سزاوار است گفته شود این است که عالمان حدیث و تاریخ و آثار کهن گویا همگی هم‌داستان‌اند که ابراهیم (ع) در آغاز زندگی‌اش از بیم آنکه نمرودِ پادشاه او را بکشد، در غاری زیرزمینی (سرداب) پنهان شده بود؛ سپس پس از مدتی از آنجا بیرون آمد و با پدر و قومش دربارهٔ بت‌ها و ستاره و ماه و خورشید، و نیز با آن پادشاه دربارهٔ ادعای ربوبیتش به استدلال و مناظره پرداخت. ادامه در متن کامل

اشاره

تفسیر آیه‌های ۷۴ تا ۸۳ با هم

در این بحث، جستارهای گوناگون قرآنی، علمی، تاریخی و مانند آن مطرح می‌شود. ادامه در متن کامل

۱. داستان حضرت ابراهیم (ع) در قرآن:

تفسیر آیه‌های ۷۴ تا ۸۳ با هم

آنان گفتند: «او را بسوزانید و خدایان خود را یاری کنید!» پس برای او ساختمانی (دیواری بلند) برپا کردند و در آن آتشی سهمگین افروختند. ادامه در متن کامل

سپس هنگامی که خداوند او را از آتش نجات بخشید، به دعوت به سوی آیین حنیف (دین حق‌گرای دور از انحراف) و توحید پرداخت و گروه اندکی به او ایمان آوردند. ادامه در متن کامل

سپس او (ع) و مؤمنانی که همراهش بودند از قوم خود بیزاری جستند، و خودِ او نیز از آزر بیزاری جست؛ همان کسی که او را پدر می‌خواند، در حالی که پدرِ حقیقی‌اش نبود [پاورقی: ۱) استفاده از این مطلب، پیش‌تر از دعای نقل‌شده از او در سورهٔ ابراهیم بیان شد.] و به همراه همسرش و لوط به سوی سرزمین مقدس هجرت کرد تا خدای پاک و منزه را… ادامه در متن کامل

و خدای پاک و منزه در آنجا او را به اسماعیل و اسحاق، و در پی اسحاق به یعقوب بشارت داد، در حالی که پیر شده و به سالخوردگی رسیده بود. ادامه در متن کامل

سپس او (ع) به فرمان پروردگارش به سرزمین مکه رفت که دره‌ای بی‌کشت‌وزرع بود، و فرزندش اسماعیل را که کودکی خردسال بود در آنجا سکونت داد و خود به سرزمین مقدس بازگشت. ادامه در متن کامل

او (ع) گاه در سرزمین مکه به دیدار اسماعیل می‌رفت؛ چه پیش از ساخته شدن مکه و کعبه و چه پس از آن (بقره: ۱۲۶، ابراهیم: ۳۵-۴۱). ادامه در متن کامل

سپس خداوند او را به ذبح فرزندش اسماعیل (ع) فرمان داد؛ پس ابراهیم همراه او برای ادای این مناسک بیرون رفت. ادامه در متن کامل

و واپسین مطلبی که قرآن کریم از داستان‌های او (ع) نقل کرده، دعاهای او در برخی روزهای حضورش در مکه است که در سورهٔ ابراهیم (آیات ۳۵-۴۱) آمده و آخرین دعایی که در آن ذکر شده سخن آن حضرت است: « رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَ لِوٰالِدَيَّ وَ لِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسٰابُ »؛ (پروردگارا! ادامه در متن کامل

۲. جایگاه ابراهیم نزد خدای پاک و منزه و مقام بندگی او:

تفسیر آیه‌های ۷۴ تا ۸۳ با هم

خدای متعال در کلام خویش زیباترین ستایش را بر ابراهیم (ع) نثار کرده و پایداری‌اش در راه خویش را به رساترین وجه ستوده است. ادامه در متن کامل

۵- [سنجش داستان او در تورات با آنچه در قرآن آمده است

تفسیر آیه‌های ۷۴ تا ۸۳ با هم

سپس آنچه پیامبر بزرگوار، اسماعیل، را به آن توصیف کرده‌اند: این‌که او پسری وحشی بود که با مردم دشمنی می‌ورزید و مردم با او دشمنی می‌کردند، و کرامتی جز این نداشت که از پیشگاه پدرش رانده شده بود و در قالب تیراندازی با کمان پرورش یافت! ادامه در متن کامل

و از آن جمله، اموری است که به او نسبت داده‌اند؛ چیزهایی که نه با مقام نبوت سازگاری دارد و نه با روح تقوا و جوانمردی؛ مانند این سخن تورات که: «مَلکی‌صادِق»، پادشاه «شالیم»، نان و شراب نزد او آورد و او کاهن خدای متعال بود و بر ابراهیم برکت فرستاد. ادامه در متن کامل

«او خواهر من است»؛ یک بار بدین صورت که او خواهر دینی من است، و بار دیگر به اینکه او دختر پدرم از مادری دیگر است که همسرم شده است. ادامه در متن کامل

ساده‌ترین و کمترین پیامدِ زننده در این سخن آن است که ابراهیم (که ساحت خلیل از آن پاک و والاتر است!) همسرش ساره را به امثال فرعون و ابی‌مالک عرضه بدارد و با بهره‌جویی از او زمینه را فراهم کند تا آن دو با این‌که او شوهردار است، وی را به همسری بگیرند و ابراهیم از این راه به پاداش و بخشش فراوان برسد و خیر و اموالی را که نزد آنان است به چنگ آورد! ادامه در متن کامل

افزون بر اینکه کلام تورات صریح است در اینکه ساره در آن زمان، و به‌ویژه هنگامی که ابی‌مالک او را گرفت، زنی سالخورده بود که هفتاد سال یا بیشتر از عمرش می‌گذشت، و قاعده و طبیعت چنین اقتضا می‌کند که زن در کهنسالی، طراوت جوانی و درخشش زیبایی را از دست بدهد؛ در حالی که پادشاهان و سرکشانِ عیاش جز به دختران جوانِ فوق‌العاده زیبا و باطراوت تمایلی ندارند. ادامه در متن کامل

و چه بسا شبیه این معنا در برخی روایات نیز یافت شود: ادامه در متن کامل

چنان‌که در دو کتاب صحیح بخاری و صحیح مسلم، از ابوهریره روایت شده است که پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) فرمود: «لَمْ يَكْذِبْ إِبْرَاهِيمُ النَّبِيُّ (ع) قَطُّ إِلَّا ثَلَاثَ كَذَبَاتٍ» (ابراهیم پیامبر (ع) هرگز دروغ نگفت جز سه دروغ:) «اثْنَتَيْنِ فِي ذَاتِ اللَّهِ: قَوْلُهُ« إِنِّي سَقِيمٌ »وَ قَوْلُهُ« بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هٰذٰا »وَ وَاحِدَةً فِي شَأْنِ سَارَّةَ- فَإِنَّهُ قَدِمَ أَرْضَ جَبَّارٍ وَ مَعَهُ سَارَّةُ وَ كَانَتْ أَحْسَنَ النَّاسِ- فَقَالَ لَهَا: إِنَّ هَذَا الْجَبَّارَ إِنْ يَعْلَمْ أَنَّكِ امْرَأَتِي- يَغْلِبْنِي عَلَيْكِ فَإِنْ سَأَلَكِ فَأَخْبِرِيهِ- أَنَّكِ أُخْتِي فَإِنَّكِ أُخْتِي فِي الْإِسْلَامِ- فَإِنِّي لَا أَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ مُسْلِماً غَيْرَكِ وَ غَيْرِي، فَلَمَّا دَخَلَ أَرْضَهُ رَآهَا بَعْضُ أَهْلِ الْجَبَّارِ- فَأَتَاهُ فَقَالَ لَهُ: لَقَدْ قَدِمَ أَرْضَكَ امْرَأَةٌ- لَا يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تَكُونَ إِلَّا لَكَ- فَأَرْسَلَ إِلَيْهَا فَأُتِيَ بِهَا فَقَامَ إِبْرَاهِيمُ إِلَى الصَّلَاةِ- فَلَمَّا دَخَلَتْ عَلَيْهِ لَمْ يَتَمَالَّكْ أَنْ بَسَطَ يَدَهُ إِلَيْهَا- فَقُبِضَتْ يَدُهُ قَبْضَةً شَدِيدَةً فَقَالَ لَهَا: ادْعِي اللَّهَ أَنْ يُطْلِقَ يَدِي وَ لَا أَضُرَّكِ- فَفَعَلَتْ فَعَادَ فَقُبِضَتْ أَشَدَّ مِنَ الْقَبْضَتَيْنِ [پاورقی: در متنِ منبعِ نقل‌شده چنین آمده و گویا افتادگی دارد.] الْأُولَيَيْنِ- فَقَالَ: ادْعِي اللَّهَ أَنْ يُطْلِقَ يَدِي فَلَكِ اللَّهُ أَنْ لَا أَضُرَّكِ- فَفَعَلَتْ فَأُطْلِقَتْ يَدُهُ- وَ دَعَا الَّذِي جَاءَ بِهَا فَقَالَ لَهُ- إِنَّكَ إِنَّمَا أَتَيْتَنِي بِشَيْطَانٍ وَ لَمْ تَأْتِنِي بِإِنْسَانٍ- فَأَخْرِجْهَا مِنْ أَرْضِي وَ أَعْطِهَا هَاجَرَ.» (دو تا به خاطر ذات خدا بود: یکی سخن او که «من بیمارم» [… ادامه در متن کامل

«قَالَ فَأَقْبَلَتْ تَمْشِي فَلَمَّا رَآهَا إِبْرَاهِيمُ (ع) انْصَرَفَ- وَ قَالَ لَهَا: مَهْيَمْ فَقَالَتْ: خَيْراً كَفَّ اللَّهُ يَدَ الْفَاجِرِ وَ أَخْدَمَ خَادِماً. قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: فَتِلْكَ أُمُّكُمْ يَا بَنِي مَاءِ السَّمَاءِ.» ([راوی] گفت: پس ساره پیاده بازآمد؛ چون ابراهیم (ع) او را دید، از نماز فارغ شد و به او گفت: چه خبر؟ ادامه در متن کامل

۶. پاسخ به اشکال‌هایی که دربارهٔ ماجرای او بر قرآن گرفته‌اند

تفسیر آیه‌های ۷۴ تا ۸۳ با هم

راز این اختلاف آن است که محمد در مکه به یهود تکیه کرده بود، اما دیری نگذشت که آنان در برابرش موضع دشمنی گرفتند؛ ازاین‌رو ناچار شد یاوری جز آنان بجوید. ادامه در متن کامل

این اشکال‌کننده با این تهمت و افترایی که به کتاب عزیز الهی نسبت داد، به خویشتن توهین کرد و خود را بی‌مقدار ساخت؛ کتابی که شهرت جهانی‌اش چنان است که بر هیچ پژوهنده‌ای در شرق یا غرب پوشیده نمی‌ماند. ادامه در متن کامل

تنها نکته این است که آیات قرآن بنا بر پیش‌آمدن رویدادهای مرتبط با دعوت دینی به‌تدریج و بخش‌بخش نازل می‌شد؛ و از آنجا که رویارویی و گرفتاری با کار یهود پس از هجرت رخ داد، طبعاً پرداختن به احوال آنان و آشکار ساختن سخت‌گیری درباره‌شان در لابه‌لای سوره‌های مدنی صورت گرفت؛ درست همانند جزئیات احکام تشریع‌شده که بر حسب نیاز مبرم با رخ دادن حوادث، در این سوره‌ها فرود آمد. ادامه در متن کامل

اما این سخن آنان که ماجرای پیوند اسماعیل با ابراهیم (ع)، ساختن کعبه و پایه‌گذاری آیین حنیف (یکتاپرستی) را ویژهٔ سوره‌های مدنی دانسته‌اند، با این کلام خدای متعال در سورهٔ ابراهیم—که مکی است—تکذیب می‌شود، آنجا که دعای ابراهیم (ع) را چنین حکایت می‌کند: «وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً وَ اجْنُبْنِي وَ بَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنٰامَ -إلي أن قال- رَبَّنٰا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوٰادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنٰا لِيُقِيمُوا الصَّلاٰهَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَهً مِنَ النّٰاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرٰاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ -إلي أن قال- اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَي الْكِبَرِ إِسْمٰاعِيلَ وَ إِسْحٰاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعٰاءِ» (… ادامه در متن کامل

و اما آنچه دربارهٔ یهودی بودنِ ابراهیم (ع) گفتند، قرآن آن را رد می‌کند، آنجا که خدای متعال می‌فرماید: «يٰا أَهْلَ الْكِتٰابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْرٰاهِيمَ وَ مٰا أُنْزِلَتِ التَّوْرٰاةُ وَ الْإِنْجِيلُ إِلاّٰ مِنْ بَعْدِهِ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ -إلي أن قال- مٰا كٰانَ إِبْرٰاهِيمُ يَهُودِيّاً وَ لاٰ نَصْرٰانِيّاً وَ لٰكِنْ كٰانَ حَنِيفاً مُسْلِماً وَ مٰا كٰانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ» (… ادامه در متن کامل

اشکال دوم: صابئان، یعنی همان ستاره‌پرستانی که قرآن رویارویی ابراهیم (ع) با معبودهایشان را با آیهٔ « فَلَمّٰا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأيٰ كَوْكَباً قٰالَ هٰذٰا رَبِّي » («پس چون شب بر او پرده افکند، ستاره‌ای دید؛ گفت: این پروردگار من است») تا پایان آیات یاد می‌کند، تنها در شهر حرّان بودند که ابراهیم (ع) از بابل یا «اور» به آن هجرت کرد. ادامه در متن کامل

می‌گویم: این در حقیقت اشکالی است بر تفسیری که پیش‌تر در بیان آیات ارائه شد، نه بر اصل کتاب قرآن. ادامه در متن کامل

با این همه، در این سخن از آنچه تاریخ ثابت می‌کند و سنجش درست عقلی اقتضا دارد غفلت شده است. ادامه در متن کامل

اما از نظر تاریخ، منابع تاریخی رواج این آیین را مانند رواج بت‌پرستی در بابل، و نیز وجود معابد فراوانی را در آنجا ثبت کرده‌اند که به نام ستارگان ساخته شده بود و بت‌هایی متعلق به آن‌ها در آن معابد برپا گشته بود. ادامه در متن کامل

پیش از این، در آنچه از کتاب «الآثار الباقية» ابوریحان بیرونی نقل کردیم [پاورقی: در بحثی تاریخی ذیل آیهٔ ۶۲ سورهٔ بقره] گذشت که «یوذاسف» پس از سپری‌شدن یک سال از پادشاهی طهمورث در سرزمین هند آشکار شد، خط فارسی را آورد و دعوت خویش را آغاز کرد؛ او مردم را به آیین صابئان فراخواند و جمعیتی انبوه از وی پیروی کردند. ادامه در متن کامل

او سخن را پی گرفت تا آنجا که گفت: تدبیر جهان را به فلک و اجرام آسمانی نسبت می‌دهند و آن‌ها را زنده، گویا، شنوا و بینا می‌دانند و نورها را تعظیم می‌کنند. ادامه در متن کامل

آنان معابد و بت‌هایی به نام‌های خورشید با شکل‌هایی مشخص داشتند؛ چنان‌که ابومعشر بلخی در کتاب خود دربارهٔ خانه‌های عبادت یاد کرده است؛ مانند معبد بعلبک که برای بت خورشید بود، و معبد قران که به ماه منسوب است و بنای آن مانند طیلسان (جامه‌ای با برشی ویژه و هلال‌مانند) به شکل ماه ساخته شده بود. ادامه در متن کامل

آنان همچنین یادآور می‌شوند که کعبه و بت‌هایش نیز به آنان تعلق داشت و عبادت‌کنندگانِ آن از شمار ایشان بودند؛ و بت «لات» به نام زحل، و «عُزّيٰ» به نام زهره بود؛ پایان نقل قول. ادامه در متن کامل

مسعودی نیز یادآور شده است که مذهب صابئان نوعی تحول و تکامل در دین بت‌پرستی بوده است و چه بسا صابئیت به دلیل نزدیکیِ خاستگاه این دو آیین، به بت‌پرستی دگرگون می‌شد، و بت‌پرستان بسا بت‌های خورشید، ماه، زهره و دیگر ستارگان را می‌پرستیدند تا از رهگذر آن‌ها به خدایان این ستارگان و سپس به خدای خدایان تقرب جویند. ادامه در متن کامل

او در «مروج الذهب» گفته است: بسیاری از مردم هند، چین و دیگر اقوام بر این باور بودند که خدای عزّوجل جسم است و فرشتگان نیز جسم‌هایی با اندازه‌های معیّن هستند، و خدای متعال و فرشتگانش در آسمان در پرده پنهان شده‌اند. ادامه در متن کامل

آنان روزگاری دراز و چندین عصر بر این باور ماندند، تا آنکه برخی از فرزانگانشان به آنان گوشزد کردند که فلک‌ها و ستارگانْ نزدیک‌ترین اجسامِ دیدنی به خدای متعال هستند و خود، زنده و گویایند. ادامه در متن کامل

اما هنگامی که دیدند ستارگان در روز و نیز در پاره‌ای از اوقاتِ شب به سبب پوشش‌هایی که در جو پدید می‌آید پنهان می‌شوند، برخی از فرزانگانی که در میانشان بودند به آنان دستور دادند برای ستارگان بت‌ها و تندیس‌هایی به صورت و شکل‌های آن‌ها بسازند. ادامه در متن کامل

گروهی بر این باور رفته‌اند که خانهٔ خدا (بیت‌الحرام) خانهٔ زحل است؛ و اینکه این خانه در گذر روزگاران در تمام دوران‌ها محترم و ماندگار مانده، فقط به این دلیل نزد آنان بوده که خانهٔ زحل است و زحل سرپرستی آن را بر عهده دارد؛ زیرا ویژگی زحل پایداری و ثبات است، پس هر آنچه به او تعلق داشته باشد نه از میان می‌رود و نه کهنه و نابود می‌شود، و شکوه و احترامش هرگز دگرگون نمی‌گردد. ادامه در متن کامل

و چون روزگاری طولانی بر آنان گذشت، بت‌ها را به این گمان که آنان را به خدا نزدیک می‌کنند پرستیدند و ستایش ستارگان را رها کردند، و پیوسته بر این آیین بودند تا آنکه «یوذاسف» در سرزمین هند پدیدار شد و خود هندی بود. ادامه در متن کامل

او ادعای پیامبری کرد و مدعی شد که پیامبر خداست و واسطه‌ای است میان خدا و آفریدگانش، و به سرزمین فارس آمد. ادامه در متن کامل

یوذاسف مردم را به پارسایی و بی‌رغبتی به این جهان و پرداختن به جهان‌های برین فراخوانده بود؛ چرا که آغاز جان‌ها از آنجاست و بازگشت از این جهان نیز به همان‌سوی خواهد بود. ادامه در متن کامل

و آگاهان از احوال این جهان و سرگذشت پادشاهان یادآور شده‌اند که: جمشیدِ پادشاه نخستین کسی بود که به بزرگداشت آتش روی آورد، و مردم را به بزرگداشت آن فراخواند و گفت: آتش به فروغ خورشید و ستارگان شباهت دارد؛ زیرا روشنایی نزد او برتر از تاریکی بود و برای نور درجات و مراتبی نهاد. ادامه در متن کامل

سپس مسعودی معابد محترم و مقدس نزد آنان را یاد کرده که هفت خانه است: کعبه، بیت‌الحرام به نام زحل؛ خانه‌ای بر کوه مارْس در اصفهان؛ خانهٔ مَندوسان در سرزمین هند؛ خانهٔ نوبهار در شهر بلخ به نام ماه؛ خانهٔ غَمدان در شهر صنعا از سرزمین یمن به نام ناهید (زهره)؛ خانهٔ کاووسان در شهر فرغانه به نام خورشید؛ و خانه‌ای در دوردست‌های سرزمین چین به نام علت نخستین (مبدأ اول). ادامه در متن کامل

همچنین یونانیان، رومیان باستان و اسلاوها (صقالبه) نیز معابدی مورد احترام داشتند که برخی از آن‌ها به نام ستارگان بنا شده بود؛ مانند معبدی در تونس متعلق به رومیان که به نام ناهید (زهره) برپا شده بود. ادامه در متن کامل

سپس مسعودی یادآور می‌شود که صابئینِ حرّانی [پاورقی منبع: حرّانیان به دلیل شهرت حرّان به این آیین، به‌طور مطلق بر صابئان اطلاق می‌شود]، معابدی به نام جوهرهای عقلانی و ستارگان داشتند؛ از آن جمله معبد علت نخستین و معبد عقل است. ادامه در متن کامل

از آنچه نقل کردیم نخست روشن شد که بت‌پرستان همان‌گونه که بت‌هایی را برای معبودان و اربابِ انواع (فرشتگان مدبّر هر گونه از پدیده‌ها) می‌پرستیدند، بت‌های ستارگان و خورشید و ماه را نیز پرستش می‌کردند و معابدی به نام آن‌ها داشتند. ادامه در متن کامل

افزون بر اینکه ظاهر گزارش قرآن کریم این است که ابراهیم (ع) با سرپرست و قوم خود احتجاج کرد و در راه خدا آزارِ آنان را به جان خرید، تا آنکه از آنان کناره گرفت و با هجرت از سرزمینشان به سوی سرزمین مقدس، آنان را ترک گفت؛ بی‌آنکه نخست از دیار خود به حرّان هجرت کند و سپس از حرّان به سرزمین مقدس برود. ادامه در متن کامل

افزون بر این، برخی یادآور شده‌اند حرانی که در تورات آمده، شهری در نزدیکی بابل و میان فرات و خابور بوده است، و با حرانِ موجود در نزدیکی دمشق تفاوت دارد. ادامه در متن کامل

آری، مسعودی یادآور شده است که از معابدِ بزرگ و مورد احترامِ صابئیان در این زمان ــ یعنی سال ۳۳۲ هجری قمری ــ تنها ساختمانی در شهر حران در «باب الرقّه» باقی مانده که به «مَغلیتیَا» معروف است، و به باور آنان معبدِ آزر، پدر ابراهیم خلیل (ع) بوده است؛ و این قوم دربارهٔ آزر و پسرش ابراهیم سخنان فراوانی دارند (پایان سخن مسعودی). ادامه در متن کامل

دوم آنکه: همان‌طور که بت‌پرستان گاه خورشید و ماه و ستارگان را می‌پرستیدند، صابئیان نیز همانند بت‌پرستان، برای پرستش موجوداتی جز ستارگان و ماه و خورشید ــ مانند علت نخستین، عقل، نَفْس و جز آن ــ خانه‌ها و معابدی برپا می‌کردند و همچون آنان بدین امور تقرب می‌جستند. ادامه در متن کامل

و چه بسا آن معبد برای علت نخستین بوده است که از هرگونه هیئت و شکلی پیراسته است، هرچند گاه او را با تصویرهای برساخته از خیال خود مجسم می‌کردند، چنان‌که مسعودی نیز بدان اشاره کرده است. ادامه در متن کامل