تفسیر آیهٔ ۱۱۳ سورهٔ انعام

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ لِتَصْغيٰ إِلَيْهِ أَفْئِدَهُ الَّذِينَ لاٰ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَهِ » (و تا دل‌های کسانی که به آخرت ایمان ندارند بدان متمایل شود...) تا پایان آیه.

«اقتراف» به معنای به دست آوردن و اندوختن (گناه) است، و ضمیر مفرد (در «إِلَيْهِ») به همان «وحی» (القای پنهانیِ سخنان فریبنده) بازمی‌گردد که در آیهٔ پیشین یاد شد، و لام در سخن او:

« لِتَصْغيٰ » برای بیان غایت (هدف و نتیجه) است و این جمله بر بخشی مقدّر (در کلام ناگفته) عطف شده است؛ و تقدیر کلام چنین است: «ما آنچه را کردیم، کردیم و آنچه را خواستیم، خواستیم، و مانع از آن نشدیم که برخی سخنان فریبنده را از روی نیرنگ به دیگری القا کنند، تا هدف‌هایی پوشیده برآورده شود و نیز تا دل‌های کسانی که به آخرت ایمان ندارند، به آن متمایل گردند و پاسخ دهند، و از آن خشنود شوند و آنچه را در پیِ اندوختنش هستند به دست آورند، تا بدین‌وسیله همگی به همان تیره‌بختیِ آخرت که به زبان استعدادِ خویش خواهان آن بودند برسند»؛ زیرا خدای پاک و منزه هر دو گروهِ اهل سعادت و اهل شقاوت را با آنچه حرکتشان را به سوی جایگاه‌هایشان کامل می‌سازد یاری می‌رساند، و آنچه را با زبان استعدادشان می‌طلبند به آنان روزی می‌دهد؛ خدای متعال می‌فرماید: «كُلاًّ نُمِدُّ هٰؤُلاٰءِ وَ هَؤُلاٰءِ مِنْ عَطٰاءِ رَبِّكَ وَ مٰا كٰانَ عَطٰاءُ رَبِّكَ مَحْظُوراً» (اسراء: ۲۰: [به هر دو گروه] اینان و آنان از بخشش پروردگارت یاری می‌رسانیم، و بخشش پروردگارت [از کسی] بازداشته نشده است).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۱۲ و ۱۱۳ با هم

و سخن دربارهٔ این کلام خدای متعال: « وَ كَذٰلِكَ جَعَلْنٰا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيٰاطِينَ الْإِنْسِ وَ الْجِنِّ » (و این‌گونه برای هر پیامبری دشمنی از شیطان‌های انس و جن قرار دادیم...) و ادامهٔ آن، از این جهت که در ظاهر، قرار دادنِ آنان به عنوان دشمن برای پیامبران ــ که متضمن ایجاد زمینه برای شر و برانگیختن به شرک و گناه است ــ به خدای پاک و منزه نسبت داده شده، در حالی که او از هر شر و بدی پیراسته است، مانند همان سخنی است که دربارهٔ نسبت دادنِ آراستنِ اعمال به خدای پاک و منزه در آیهٔ « كَذٰلِكَ زَيَّنّٰا لِكُلِّ أُمَّهٍ عَمَلَهُمْ » (این‌گونه برای هر امتی کردارشان را آراستیم) (انعام: ۱۰۸) گذشت. همچنین است سخن دربارهٔ ظاهرِ آنچه آیهٔ بعد بیان می‌دارد: « وَ لِتَصْغيٰ إِلَيْهِ أَفْئِدَهُ الَّذِينَ لاٰ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَهِ » (و تا دل‌های کسانی که به آخرت ایمان ندارند به آن متمایل شود...) (انعام: ۱۱۳) که در آن، این ستم‌ها و گناهان به عنوان هدف‌های الهی برای دعوت حق شمرده شده است.

مفسران دربارهٔ این دو آیه نیز، بر پایهٔ اختلاف مذهب و دیدگاهشان در انتساب اعمال به خدای پاک و منزه، نظیر همان سخنانی را آورده‌اند که پیش‌تر دربارهٔ انتساب زینت‌یافتن اعمال به خدای متعال گذشت.

دانستی که ظاهر آیهٔ کریمه نشان می‌دهد هر آنچه عنوان «چیز» (شیء) بر آن صدق می‌کند، مملوک خدای متعال و بی‌هیچ استثنایی منسوب به اوست. با این حال، آیاتی که ساحت قدس خدای متعال را از هرگونه بدی و زشتی پیراسته می‌دارند، بیان می‌کنند که همهٔ خیرها و نیکی‌ها به خواست او متکی و باواسطه یا بی‌واسطه به او منسوب‌اند؛ اما شرور و بدی‌ها بی‌واسطه به غیر او—همچون شیطان و نفس—مستندند و انتسابشان به خدای متعال تنها از راه اذن و رخصتِ اوست. ازاین‌رو، آن‌ها در تملک او و با اذنِ او روی می‌دهند تا جریان آزمون الهی استوار گردد و در پیِ آن، دعوت الهی از راه امر و نهی و پاداش و کیفر کامل شود. اگر جز این می‌بود، سنت الهی در به‌پیش‌راندنِ انسان (مانند دیگر گونه‌های آفرینش) به سوی سعادتش، در این جهان مادی که رسیدن به کمال و خوشبختی در آن جز با پیمودنِ تدریجیِ مسیر ممکن نیست، باطل و بی‌اثر می‌شد.