تفسیر آیهٔ ۱۳ سورهٔ مجادله

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « أَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوٰاكُمْ صَدَقٰاتٍ » (آیا ترسیدید که پیش از نجوایتان صدقه‌هایی بپردازید؟...) تا آخر. این آیه، ناسخِ (باطل‌کنندهٔ) حکمِ صدقه‌ای است که در آیهٔ پیشین یاد شد، و در آن سرزنشی شدید برای یاران پیامبر (ص) و مؤمنان است؛ چراکه آنان از ترسِ بخشیدنِ مال در راه صدقه، نجوا و گفت‌وگوی محرمانه با پیامبر (ص) را رها کردند، تا آنجا که هیچ‌یک از آنان جز علی (ع) با ایشان نجوا نکرد؛ همانا آن حضرت ده بار با پیامبر نجوا فرمود و هر بار پیش از نجوایش صدقه‌ای پیشکش کرد. سپس این آیه نازل شد و آن حکم را نسخ کرد.

«إشفاق» به معنای ترس و بیم است، و عبارتِ « أَنْ تُقَدِّمُوا » (اینکه پیشکش کنید...) تا آخر، مفعولِ آن است و معنا چنین می‌شود: «آیا از صدقه دادن و بذل مال برای نجوا ترسیدید؟» این احتمال نیز مطرح شده که مفعولْ محذوف باشد و در تقدیر چنین باشد: «آیا به سبب بذل مال از فقر و تنگدستی ترسیدید؟»

بعضی گفته‌اند: جمع بستنِ «صدقات» (صدقه‌ها) به این جهت است که در حقیقت، ترس از پرداختنِ یک صدقه نبوده است؛ زیرا یک بار صدقه دادن مایهٔ فقر شمرده نمی‌شود، بلکه ترس از تداوم یافتنِ این کار و پیشکش کردنِ صدقه‌های پیاپی بوده است.

و سخن پروردگار: « فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ تٰابَ اللّٰهُ عَلَيْكُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاٰهَ وَ آتُوا الزَّكٰاهَ » (پس اکنون که چنین نکردید و خدا توبهٔ شما را پذیرفت، نماز را برپا دارید و زکات بدهید...) تا آخر، یعنی: حال که وظیفهٔ خود را انجام ندادید و خداوند نیز با عفو و آمرزش به شما بازگشت، بر انجام دادنِ دیگر احکام و تکالیف، همچون برپاداشتن نماز و پرداختن زکات، پایدار و استوار باشید.

بنابراین در سخن خداوند: « وَ تٰابَ اللّٰهُ عَلَيْكُمْ » (و خدا توبهٔ شما را پذیرفت)، دلالتی است بر اینکه کوتاهی در آن کار، گناه و معصیتی از سوی آنان بوده است؛ جز اینکه خدای متعال از آن درگذشت و آنان را آمرزید.

و از اینکه عبارت « فَأَقِيمُوا الصَّلاٰهَ » (پس نماز را برپا دارید...) بر سخنِ « فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا » (پس چون انجام ندادید...) مترتب شده است، معلوم می‌شود که حکم صدقه دادن پیش از نجوا (گفت‌وگوی محرمانه) نسخ شده است.

همچنین در عبارت « وَ أَطِيعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ » (و خدا و پیامبرش را اطاعت کنید)، با واجب ساختنِ اطاعت مطلق، حکم فرمان‌برداری به همهٔ تکالیف تعمیم یافته است؛ و در سخن خداوند: « وَ اللّٰهُ خَبِيرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ » (و خدا به آنچه می‌کنید آگاه است)، نوعی تأکید و سخت‌گیری وجود دارد که وجوب اطاعت از خدا و پیامبرش را استوارتر می‌سازد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۲ و ۱۳ با هم

در کتاب «الدر المنثور»، سعید بن منصور، ابن‌راهویه، ابن ابی‌شیبه، عبد بن حمید، ابن منذر، ابن ابی‌حاتم، ابن مردویه و حاکم (که روایت را صحیح دانسته) از علی (ع) روایت کرده‌اند که فرمود: «در کتاب خدا آیه‌ای هست که پیش از من هیچ‌کس به آن عمل نکرد و پس از من نیز کسی به آن عمل نخواهد کرد، و آن آیهٔ نجواست: « يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذٰا نٰاجَيْتُمُ الرَّسُولَ-فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوٰاكُمْ صَدَقَهً » (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، هرگاه با پیامبر گفت‌وگوی محرمانه می‌کنید، پیش از گفت‌وگوی خود صدقه‌ای بپردازید) [مجادله: ۱۲]. من یک دینار داشتم و آن را به ده درهم فروختم؛ پس هر بار که می‌خواستم با پیامبر (ص) گفت‌وگوی محرمانه داشته باشم، پیش از نجوای خود یک درهم صدقه می‌دادم. سپس این حکم نسخ شد و دیگر کسی به آن عمل نکرد؛ پس نازل شد: « أَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوٰاكُمْ صَدَقٰاتٍ » (آیا ترسیدید از اینکه پیش از گفت‌وگوی محرمانهٔ خود صدقه‌هایی بپردازید؟) [مجادله: ۱۳] تا پایان آیه».

و در تفسیر قمی، به سند خود از ابوبصیر روایت شده که گفت: از امام باقر (ع) دربارهٔ این سخن خدای عزّوجلّ پرسیدم: « إِذٰا نٰاجَيْتُمُ الرَّسُولَ-فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوٰاكُمْ صَدَقَهً » (هرگاه با پیامبر گفت‌وگوی محرمانه می‌کنید، پیش از گفت‌وگوی خود صدقه‌ای بپردازید) [مجادله: ۱۲]. فرمود: علی بن ابی‌طالب (ع) پیش از نجوای خود صدقه‌ای پرداخت؛ سپس خداوند آن را با این سخن خود نسخ فرمود: « أَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوٰاكُمْ صَدَقٰاتٍ » (آیا ترسیدید از اینکه پیش از گفت‌وگوی محرمانهٔ خود صدقه‌هایی بپردازید؟) [مجادله: ۱۳].

می‌گویم: در این باره روایت‌های دیگری نیز از طریق هر دو مذهب (شیعه و اهل سنت) نقل شده است.