تفسیر آیهٔ ۱۲ سورهٔ مجادله

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذٰا نٰاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوٰاكُمْ صَدَقَهً » (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، هرگاه با پیامبر نجوای خصوصی می‌کنید، پیش از نجوایتان صدقه‌ای بدهید...) تا آخر؛ یعنی هرگاه خواستید با پیامبر رازگویی و گفت‌وگوی محرمانه کنید، پیش از آن صدقه بدهید.

و فرمودهٔ او: « ذٰلِكَ خَيْرٌ لَكُمْ وَ أَطْهَرُ » (این برای شما بهتر و پاکیزه‌تر است)، علّتِ این قانون‌گذاری را بیان می‌کند؛ مانند این سخن خداوند: «وَ أَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ» (و اینکه روزه بگیرید برای شما بهتر است) (بقره: ۱۸۴). تردیدی نیست که مقصود از بهتر و پاکیزه‌تر بودن برای آنان، این است که برای جان‌هایشان بهتر و برای دل‌هایشان پاکیزه‌تر است. و چه بسا علّتِ آن این باشد که توانگران در میان مؤمنان، با پیامبر (ص) بسیار نجوا می‌کردند و بدین وسیله نوعی نزدیکی و پیوند ویژه با ایشان را نشان می‌دادند، و تهیدستان از این موضوع اندوهگین می‌شدند و دل‌هایشان می‌شکست. ازاین‌رو دستور داده شد که پیش از نجوای خود به فقیرانشان صدقه دهند؛ زیرا در صدقه دادن، پیوندِ جان‌ها، برانگیختنِ مهر و دلسوزی و دوستی، و پیوستگیِ دل‌ها همراه با فروکش کردنِ خشم و کینه نهفته است.

و در واژهٔ « ذٰلِكَ » (آن)، التفات (رویکرد سخن) به خطاب پیامبر (ص) در میان دو خطاب به مؤمنان است، و در آن بزرگداشتی لطیف برای آن حضرت (ص) نهفته است؛ زیرا حکم صدقه به گفت‌وگوی محرمانه با ایشان پیوند دارد، و التفات به ایشان در کلامی که به خودِ آن حضرت برمی‌گردد، نشانهٔ عنایت و توجّه افزون‌تر به ایشان است.

و فرمودهٔ خداوند: « فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ » (پس اگر نیافتید، همانا خداوند آمرزنده و مهربان است)، یعنی اگر چیزی نیافتید که صدقه بدهید، پیشکش کردنِ آن بر شما واجب نیست، و خداوند به شما اجازهٔ نجوا داده و از شما درگذشته است، چراکه او آمرزنده و مهربان است.

عبارتِ « فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ » (همانا خداوند آمرزنده و مهربان است)، از بابِ نهادن سبب به جای مسبَّب (بیانِ علّت به جای معلول) است.

و در این بیان، دلیلی هست بر این‌که وجوب از ناداران برداشته شده است، چنان‌که قرینه‌ای است بر ارادهٔ وجوب در فرمودهٔ خداوند؛

یعنی عبارتِ « فَقَدِّمُوا » (پیشکش کنید...) تا آخر، و این‌که صدقه بر توانگران واجب است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۲ و ۱۳ با هم

در کتاب «الدر المنثور»، سعید بن منصور، ابن‌راهویه، ابن ابی‌شیبه، عبد بن حمید، ابن منذر، ابن ابی‌حاتم، ابن مردویه و حاکم (که روایت را صحیح دانسته) از علی (ع) روایت کرده‌اند که فرمود: «در کتاب خدا آیه‌ای هست که پیش از من هیچ‌کس به آن عمل نکرد و پس از من نیز کسی به آن عمل نخواهد کرد، و آن آیهٔ نجواست: « يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذٰا نٰاجَيْتُمُ الرَّسُولَ-فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوٰاكُمْ صَدَقَهً » (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، هرگاه با پیامبر گفت‌وگوی محرمانه می‌کنید، پیش از گفت‌وگوی خود صدقه‌ای بپردازید) [مجادله: ۱۲]. من یک دینار داشتم و آن را به ده درهم فروختم؛ پس هر بار که می‌خواستم با پیامبر (ص) گفت‌وگوی محرمانه داشته باشم، پیش از نجوای خود یک درهم صدقه می‌دادم. سپس این حکم نسخ شد و دیگر کسی به آن عمل نکرد؛ پس نازل شد: « أَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوٰاكُمْ صَدَقٰاتٍ » (آیا ترسیدید از اینکه پیش از گفت‌وگوی محرمانهٔ خود صدقه‌هایی بپردازید؟) [مجادله: ۱۳] تا پایان آیه».

و در تفسیر قمی، به سند خود از ابوبصیر روایت شده که گفت: از امام باقر (ع) دربارهٔ این سخن خدای عزّوجلّ پرسیدم: « إِذٰا نٰاجَيْتُمُ الرَّسُولَ-فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوٰاكُمْ صَدَقَهً » (هرگاه با پیامبر گفت‌وگوی محرمانه می‌کنید، پیش از گفت‌وگوی خود صدقه‌ای بپردازید) [مجادله: ۱۲]. فرمود: علی بن ابی‌طالب (ع) پیش از نجوای خود صدقه‌ای پرداخت؛ سپس خداوند آن را با این سخن خود نسخ فرمود: « أَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوٰاكُمْ صَدَقٰاتٍ » (آیا ترسیدید از اینکه پیش از گفت‌وگوی محرمانهٔ خود صدقه‌هایی بپردازید؟) [مجادله: ۱۳].

می‌گویم: در این باره روایت‌های دیگری نیز از طریق هر دو مذهب (شیعه و اهل سنت) نقل شده است.