تفسیر آیهٔ ۷ سورهٔ حدید

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ أَنْفِقُوا مِمّٰا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ فِيهِ » (به خدا و پیامبرش ایمان آورید و از آنچه شما را در آن جانشین کرده است انفاق کنید...؛ حدید: ۷). آنچه از سیاق آیات برمی‌آید این است که خطاب در این آیه متوجه مؤمنان به خدا و پیامبر است، نه کافران و نه هر دو گروه با هم، آن‌گونه که برخی گفته‌اند. فرمان دادن به کسانی که خود به ایمان به خدا و پیامبر آراسته‌اند، به معنای فرمان به تثبیت و تحقق‌بخشیدنِ ایمان از راهِ به بار نشاندنِ آثار آن است؛ زیرا اگر صفتی از صفات مانند بخشندگی، پاک‌دامنی و دلاوری به‌درستی در جان انسان استوار باشد، اثر ویژه‌اش هرگز از آن جدا نمی‌شود، و از آثار ایمان به خدا و پیامبر نیز فرمان‌برداری در چیزهایی است که خدا و پیامبر به آن دستور داده‌اند.

از اینجا نخست روشن می‌شود که فرمان به ایمان به کسی که مؤمن است، در حقیقت دستور به دارندهٔ مرتبه‌ای از ایمان است تا به مرتبه‌ای والاتر درآید؛ و در این‌گونه فرمان‌ها این اشاره نهفته است که آنچه مأمور (دستورگیرنده) از این دستور به جا آورده، خشنودی کاملِ آمر (دستوردهنده) را برآورده نساخته است.

دوم آن‌که کلام الهی: « آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ أَنْفِقُوا » (ایمان بیاورید به خدا و پیامبرش و انفاق کنید)، دستوری به انفاق است همراه با گوشزد کردن این نکته که انفاق، اثر صفتی است که آنان دارند (یعنی ایمان)؛ پس باید به سبب این‌که به این صفت آراسته‌اند انفاق کنند، و بدین ترتیب، انفاق با ایمانشان تعلیل می‌شود (ایمانْ دلیل انفاق شمرده می‌شود).

و سخن خدای متعال: « وَ أَنْفِقُوا مِمّٰا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ فِيهِ » (و انفاق کنید از آنچه شما را در آن جانشین ساخته است)؛ استخلافِ انسان به معنای جانشین ساختن اوست، و مراد از آن یا جانشینیِ انسان‌ها از سوی خدای پاک و منزه است که در زمین جانشین او هستند، چنان‌که این سخن الهی به آن اشاره دارد: «إِنِّي جٰاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَهً» (من در زمین جانشینی قرار می‌دهم) (بقره: ۳۰). تعبیر کردن از اموالی که در دست دارند با این بیان، هم برای روشن ساختن حقیقت است و هم برای تشویق آنان به انفاق؛ زیرا اگر یقین بدانند که مال از آنِ خداست و آنان تنها جانشینان و وکیلانی از جانب او هستند که به اندازهٔ اجازه‌اش در آن تصرف می‌کنند، انفاق کردن بر آنان آسان می‌گردد و دل‌هایشان از این کار به تنگنا نمی‌افتد.

و یا مراد، جانشینیِ آنان به جای نسل‌های پیشین است، همان‌گونه که هر نسلی جایگزین نسل پیش از خود می‌شود. در این تعبیر نیز تشویقی به انفاق نهفته است؛ زیرا اگر به یاد آورند که این مال پیش‌تر از آنِ دیگران بوده و برای آنان نپاییده است، درمی‌یابند که برای اینان نیز پایدار نخواهد ماند و به‌زودی آن را برای دیگران واخواهند گذاشت، و بدین سبب انفاق بر آنان آسان می‌شود و جان‌هایشان به بخشش رغبت می‌یابد.

و این سخن او که: « فَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ أَنْفَقُوا لَهُمْ أَجْرٌ كَبِيرٌ » (پس کسانی از شما که ایمان آوردند و انفاق کردند، پاداشی بزرگ دارند)، وعدهٔ پاداش در برابر انفاق برای تأکید بر تشویق است؛ و مراد از ایمان، ایمان به خدا و پیامبر اوست.