تفسیر آیهٔ ۱۳ سورهٔ رحمن

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « فَبِأَيِّ آلاٰءِ رَبِّكُمٰا تُكَذِّبٰانِ » (پس کدامین نعمت‌های پروردگارتان را انکار می‌کنید؟). «آلاء» جمع «إلْی» (با کسر همزه) و به معنای نعمت است.

و خطاب در این آیه متوجه عموم ثقلین (دو گروهِ دارای بار تکلیف)، یعنی جن و انس است؛ و دلیل بر آن، رویکرد صریحِ خطاب به هر دوی آن‌ها در آیاتی است که به زودی خواهد آمد؛ مانند فرمودهٔ او: « سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَ الثَّقَلاٰنِ » (به زودی به حساب شما خواهیم پرداخت، ای دو گروه جن و انس) [رحمن: ۳۱]، و فرموده‌اش: « يٰا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ » (ای گروه جن و انس...) [رحمن: ۳۳]، و فرموده‌اش: « يُرْسَلُ عَلَيْكُمٰا شُوٰاظٌ » (بر شما شعله‌ای از آتش فرستاده می‌شود...) [رحمن: ۳۵]. بنابراین، نباید به سخن کسی گوش سپرد که گفته است: خطاب در این آیه به مرد و زن از فرزندان آدم است؛ و نه به سخن کسی که گفته است: این آیه از قبیل خطاب به فرد یگانه با صیغهٔ تثنیه (دو نفره) است و فایده‌اش تکرار خطاب است، مانند: «يا شرطي اضربا عنقه»؛ یعنی: گردنش را بزن، گردنش را بزن!

و متوجه ساختن خطاب به دو جهانِ جن و انس، همان چیزی است که موجب درستیِ به شمار آوردن سختی‌های روز قیامت و کیفرهای مجرمانِ اهل دوزخ، در زمرهٔ آلاء و نعمت‌های خدای متعال شده است؛ چرا که در نظام آفرینش، سوق دادن بدکاران و اهل شقاوت به سوی مقتضای شقاوتشان و کیفر دادنِ آنان به پیامدهای اعمالشان، از لوازم صلاح نظام عمومیِ جاری در کل جهان و حاکم بر همگان است. بنابراین، این امر در مقایسه با کل آفرینش نعمت است، هرچند نسبت به گروهی خاص از آنان که مجرمان باشند، نقمت (عذاب) است. این نظیر همان چیزی است که در سنت‌ها و قوانین جاری در جوامع می‌یابیم؛ زیرا سخت‌گیری بر اهل ستم و فساد از اموری است که زندگی جامعه و بقای آن بر آن متوقف است و این‌گونه نیست که تنها اهل صلاح از آن بهره‌مند شوند، چنان‌که پاداش دادن به اهل صلاح با ستایش نیکو و پاداش شایسته نیز همین‌گونه است.

بنابراین، عذاب و کیفری که در آتش دوزخ برای اهل آن وجود دارد و کرامت و پاداشی که در بهشت هست، همگی آلاء و نعمت‌هایی بر گروه جن و انس هستند؛ همان‌گونه که خورشید، ماه، آسمانِ برافراشته، زمینِ گسترده، گیاه، درخت و جز آن‌ها، آلاء و نعمت‌هایی برای اهل دنیا هستند.

از این آیه روشن می‌شود که جنیان نیز در مجموع، همانند انسان‌ها از این نعمت‌های یادشده در لابلای این آیات بهره‌مندند، وگرنه شریک ساختنِ آنان با انسان‌ها در توبیخ و سرزنش درست نمی‌بود.