تفسیر آیهٔ ۳۳ سورهٔ رحمن

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « يٰا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطٰارِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ فَانْفُذُوا » (ای گروه جن و انس، اگر توانستید از کرانه‌های آسمان‌ها و زمین بگذرید و بگریزید، پس بگذرید!...). این خطاب — بر پایه آنچه سیاق آیات نشان می‌دهد — از خطاب‌های روز قیامت است و خطابی برای ناتوان‌ساختن و نشان‌دادن درماندگی آنان (خطاب تعجیزی) است.

و مقصود از «استطاعت»، توانایی، و از «نفوذ از اقطار»، فرار کردن است؛ و «اقطار» جمع «قُطر» به‌معنای ناحیه و کرانه است.

معنای آیه چنین است: ای گروه جن و انس — و جن را پیش‌تر آورد، چون بر حرکت‌های سریع تواناترند — اگر توانستید با گذشتن از نواحی آسمان‌ها و زمین فرار کنید و از قلمرو فرمانروایی خداوند بیرون روید و از بازخواست و کیفر او رهایی یابید، پس فرار کنید و بگذرید!

و سخن خدای متعال: « لاٰ تَنْفُذُونَ إِلاّٰ بِسُلْطٰانٍ » یعنی بر گذشتن و نفوذ توانایی نخواهید داشت مگر با گونه‌ای تسلط و توانمندی بر این کار، در حالی که چنین سلطه‌ای ندارید. «سلطان» همان قدرت وجودی است؛ و به برهان یا مطلقِ حجت و دلیل نیز «سلطان» گفته می‌شود، چنان‌که پادشاهی و فرمانروایی نیز «سلطان» نام دارد.

و برخی گفته‌اند: مقصود از نفوذی که در آیه نفی شده، نفوذ علمی در آسمان‌ها و زمین از کرانه‌های آن‌هاست؛ در حالی که دانستی سیاق آیات با این معنا سازگار نیست.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۳۳ تا ۳۵ با هم

در «مجمع البیان» آمده است: در روایتی وارد شده که فرشتگان و زبانه‌ای از آتش گرداگردِ آفریدگان را فرامی‌گیرند و سپس ندا داده می‌شود:

« يٰا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ -إلي قوله- يُرْسَلُ عَلَيْكُمٰا شُوٰاظٌ مِنْ نٰارٍ » (ای گروه جن و انس، اگر توانستید... تا آنجا که می‌فرماید: بر شما شعله‌ای بی‌دود از آتش فرستاده می‌شود [رحمن: ۳۳-۳۵]).

می‌گویم: این معنا از مَسعده بن صدقه از کُلیب، از امام صادق (ع) نیز روایت شده است.