تفسیر آیهٔ ۹ سورهٔ نجم

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « فَكٰانَ قٰابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنيٰ »؛ در مجمع‌البیان آمده است: واژه‌های «قاب»، «قیب»، «قاد» و «قید» به معنای اندازه و مقدار چیزی هستند (پایان نقل). و «قوس» شناخته‌شده است و همان کمانِ تیراندازی است؛ و بنا بر آنچه گفته شده، در گویش اهل حجاز به ذراع (فاصلهٔ آرنج تا نوک انگشتان) نیز «قوس» می‌گویند.

معنای آیه چنین است: پس فاصله به اندازهٔ دو کمان یا به اندازهٔ دو ذراع یا نزدیک‌تر از آن شد.

و گفته شده است: «قاب» فاصلهٔ میان دستهٔ کمان تا گوشهٔ انحنای آن است؛ بنابراین در کلام جابه‌جایی (قلب) رخ داده و معنا چنین است: «فکان قابی قوس» (به اندازهٔ دو قابِ یک کمان بود). اما به این نظر ایراد گرفته شده است که دو قابِ یک کمان با قابِ دو کمان یکی است و دلیلی برای جابه‌جایی وجود ندارد.

بحث روایی

و در «مجمع‌البیان»، روایتی به صورت مرفوع (با سندی متصل به پیامبر) از انس نقل شده است که گفت: پیامبر خدا(ص) دربارهٔ سخن الهی: « فَكٰانَ قٰابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنيٰ » (نجم: ۹) فرمود: «[به] اندازهٔ دو ذراع (فاصلهٔ آرنج تا نوک انگشتان) یا نزدیک‌تر از دو ذراع.»

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۸ و ۹ با هم

و در تفسیر قمی با سند خود از ابن‌سنان در حدیثی روایت شده است که امام صادق (ع) فرمود: «و ذلك أنه يعني النبي ص أقرب الخلق إلى الله تعالى-و كان بالمكان الذي-قال له جبرئيل لما أسري به إلى السماء:تقدم يا محمد فقد وطأت موطئا-لم يطأه ملك مقرب و لا نبي مرسل،و لو لا أن روحه و نفسه-كان من ذلك المكان لما قدر أن يبلغه،و كان من الله عز و جل كما قال الله عز و جل:« قٰابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنيٰ »أي بل أدنى» (و این بدان سبب است که وی — یعنی پیامبر (ص) — نزدیک‌ترین آفریده به خدای متعال است؛ و در جایگاهی بود که وقتی به آسمان معراج داده شد، جبرئیل به او گفت: ای محمد، پیش برو که بر جایی گام نهاده‌ای که هرگز نه فرشته‌ای مقرّب بر آن گام نهاده و نه پیامبری فرستاده‌شده؛ و اگر روان و جان او از آن جایگاه نبود، هرگز نمی‌توانست به آن برسد؛ و او نسبت به خدای عزّوجلّ چنان بود که خدای عزّوجلّ فرمود: «قٰابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنىٰ» [نجم: ۹] (به اندازهٔ دو کمان یا نزدیک‌تر)، یعنی بلکه نزدیک‌تر).

تفسیر آیه‌های ۹ و ۱۴ با هم

و در کتاب «الاحتجاج» از امام علی بن الحسین (ع) در حدیثی طولانی روایت شده است که فرمود: «أنا ابن من علا فاستعلى فجاز سدرة المنتهى-فكان من ربه قاب قوسين أو أدنى» (من فرزند کسی هستم که بالا رفت و اوج گرفت، و از سدرةالمنتهی درگذشت، و نسبت به پروردگارش به اندازهٔ دو کمان یا نزدیک‌تر شد [نجم: ۹ و ۱۴]).

تفسیر آیه‌های ۸ و ۹ با هم

می‌گویم: این معنا در بسیاری از روایات امامان اهل‌بیت (ع) وارد شده است.

در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌منذر و ابن‌مردویه از ابوسعید خُدری روایت کرده‌اند که گفت: «چون پیامبر(ص) به معراج برده شد، به پروردگارش نزدیک گشت؛ پس فاصله‌اش به اندازهٔ طول دو کمان یا نزدیک‌تر شد.» [سپس ابوسعید] گفت: «آیا کمان را ندیده‌ای که چقدر به زِهِ خود نزدیک است؟» و در همان کتاب، ابن‌ابی‌حاتم، طبرانی و ابن‌مردویه از ابن‌عباس دربارهٔ سخن الهی: « ثُمَّ دَنٰا فَتَدَلّٰي » (نجم: ۸) روایت کرده‌اند که گفت: «او محمد(ص) بود که به پروردگار عزیز و جلیلش نزدیک شد و فرود آمد.»

تفسیر آیه‌های ۹ و ۱۴ با هم

و در تفسیر قمی آمده است: پدرم از ابن‌ابی‌عمیر از هشام از امام صادق (ع) برایم نقل کرد که فرمود: پیامبر (ص) فرمودند: «به سدرةالمنتهی رسیدم؛ ناگاه دیدم یک برگِ آن بر امتی از امت‌ها سایه افکنده است، و من از پروردگارم به اندازهٔ فاصلهٔ دو کمان یا نزدیک‌تر بودم.»