تفسیر آیهٔ ۸ سورهٔ نجم

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « ثُمَّ دَنٰا فَتَدَلّٰي »؛ «دُنُوّ» به معنای نزدیک شدن است و «تَدَلّي» یعنی درآویختن به چیزی، که کنایه از شدتِ نزدیکی است؛ و برخی گفته‌اند به معنای کشیده شدن به سمت پایین است که از «دَلو» گرفته شده است.

معنا بنا بر فرض بازگشت هر دو ضمیر به جبرئیل، چنین است: سپس جبرئیل نزدیک شد و به پیامبر (ص) پیوست تا او را به سوی آسمان‌ها عروج دهد؛ و گفته شده است: سپس جبرئیل از افقِ اعلی به پایین فرود آمد و به پیامبر (ص) نزدیک شد تا او را به معراج ببرد.

و معنا بنا بر فرض بازگشت هر دو ضمیر به پیامبر (ص) این است: سپس پیامبر به خدای پاک و منزه نزدیک شد و بر نزدیکی خود افزود.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۸ و ۹ با هم

و در تفسیر قمی با سند خود از ابن‌سنان در حدیثی روایت شده است که امام صادق (ع) فرمود: «و ذلك أنه يعني النبي ص أقرب الخلق إلى الله تعالى-و كان بالمكان الذي-قال له جبرئيل لما أسري به إلى السماء:تقدم يا محمد فقد وطأت موطئا-لم يطأه ملك مقرب و لا نبي مرسل،و لو لا أن روحه و نفسه-كان من ذلك المكان لما قدر أن يبلغه،و كان من الله عز و جل كما قال الله عز و جل:« قٰابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنيٰ »أي بل أدنى» (و این بدان سبب است که وی — یعنی پیامبر (ص) — نزدیک‌ترین آفریده به خدای متعال است؛ و در جایگاهی بود که وقتی به آسمان معراج داده شد، جبرئیل به او گفت: ای محمد، پیش برو که بر جایی گام نهاده‌ای که هرگز نه فرشته‌ای مقرّب بر آن گام نهاده و نه پیامبری فرستاده‌شده؛ و اگر روان و جان او از آن جایگاه نبود، هرگز نمی‌توانست به آن برسد؛ و او نسبت به خدای عزّوجلّ چنان بود که خدای عزّوجلّ فرمود: «قٰابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنىٰ» [نجم: ۹] (به اندازهٔ دو کمان یا نزدیک‌تر)، یعنی بلکه نزدیک‌تر).

می‌گویم: این معنا در بسیاری از روایات امامان اهل‌بیت (ع) وارد شده است.

در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌منذر و ابن‌مردویه از ابوسعید خُدری روایت کرده‌اند که گفت: «چون پیامبر(ص) به معراج برده شد، به پروردگارش نزدیک گشت؛ پس فاصله‌اش به اندازهٔ طول دو کمان یا نزدیک‌تر شد.» [سپس ابوسعید] گفت: «آیا کمان را ندیده‌ای که چقدر به زِهِ خود نزدیک است؟» و در همان کتاب، ابن‌ابی‌حاتم، طبرانی و ابن‌مردویه از ابن‌عباس دربارهٔ سخن الهی: « ثُمَّ دَنٰا فَتَدَلّٰي » (نجم: ۸) روایت کرده‌اند که گفت: «او محمد(ص) بود که به پروردگار عزیز و جلیلش نزدیک شد و فرود آمد.»

تفسیر آیه‌های ۸ و ۱۱ با هم

و در کتاب «الدر المنثور»، عبد بن حُمَید، ابن‌منذر و ابن‌ابی‌حاتم از محمد بن کعب قُرَظی از برخی اصحاب پیامبر(ص) روایت کرده‌اند که گفت: [به آن حضرت] عرض کردند: «ای پیامبر خدا، آیا پروردگارت را دیده‌ای؟» فرمود:

«او را با چشم خود ندیدم، بلکه با دلم دو بار دیدم.» سپس این آیه را تلاوت کرد: « ثُمَّ دَنٰا فَتَدَلّٰي » (نجم: ۸؛ سپس نزدیک شد و فرود آمد).