تفسیر آیهٔ ۲۷ سورهٔ ق

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « قٰالَ قَرِينُهُ رَبَّنٰا مٰا أَطْغَيْتُهُ وَ لٰكِنْ كٰانَ فِي ضَلاٰلٍ بَعِيدٍ » (همدمش می‌گوید: پروردگارا، من او را به سرکشی وانداشتم، بلکه او خود در گمراهیِ دوری بود). مراد از این قرین (همدم)، بی‌تردید همدم او از شیاطین است؛ و در کلام خدای متعال یاد کرد از همدمی از جنس شیطان، بارها تکرار شده است، و او همان شیطانی است که ملازم انسان می‌شود و آنچه را از فریب و گمراهی می‌خواهد، به او وسوسه و القا می‌کند؛ خدای متعال می‌فرماید: «وَ مَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمٰنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطٰاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ وَ إِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ حَتّٰي إِذٰا جٰاءَنٰا قٰالَ يٰا لَيْتَ بَيْنِي وَ بَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ» (و هر کس از یاد [خدای] رحمان دل برتابد، شیطانی بر او می‌گماریم تا همدم او باشد؛ و بی‌گمان آن‌ها ایشان را از راه بازمی‌دارند و می‌پندارند که هدایت یافته‌اند؛ تا آن‌گاه که نزد ما آید، [به شیطانش] می‌گوید: ای کاش میان من و تو فاصلهٔ خاور و باختر بود، که چه بد همنشینی هستی!) (زخرف: ۳۸).

پس این فرمودهٔ او: « قٰالَ قَرِينُهُ » یعنی شیطانش که همنشین او بود و گمراهش می‌ساخت [چنین می‌گوید]؛ « رَبَّنٰا » (پروردگارا)، واژهٔ «رب» را به خودش و به انسانی که همدم او بود اضافه کرد، چرا که هر دو در جایگاه ستیزه و مخاصمه در برابر هم قرار دارند؛ « مٰا أَطْغَيْتُهُ » یعنی من او را به سرکشی وادار و مجبور نساختم؛ « وَ لٰكِنْ كٰانَ فِي ضَلاٰلٍ بَعِيدٍ » یعنی بلکه او خود آماده و مستعدِ پذیرش القائات من بود و آن‌ها را به اختیار خویش پذیرفت؛ پس من مسئول گناه و طغیان او نیستم.

و پیش‌تر در سورهٔ صافات، تفصیلِ ستیزه و مخاصمهٔ ستمکاران و همگنانشان ذیل این سخن گذشت:

«احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَ أَزْوٰاجَهُمْ» (کسانی را که ستم کردند با همگنانشان گرد آورید) (صافات: ۲۲) تا پایان آیات.