تفسیر آیهٔ ۴۰ سورهٔ مائده

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ لَهُ مُلْكُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ » (الآیة)؛ «آیا ندانسته‌ای که فرمانرواییِ آسمان‌ها و زمین فقط از آنِ خداست...» (تا پایان آیه)؛ این آیه در جایگاه بیان دلیل برای مطلبی است که در آیه‌ی پیشین درباره‌ی پذیرش توبه‌ی مرد و زن دزد ذکر شد، هرگاه پس از ستم خویش توبه کنند و راه صلاح در پیش گیرند؛ چراکه وقتی فرمانروایی آسمان‌ها و زمین برای خدای پاک و منزه است، و پادشاه حق دارد در قلمرو و میان رعیتش به هر آنچه دوست بدارد و اراده کند، از عذاب یا رحمت حکم براند، برای خدای متعال نیز این حق هست که هر کس را بخواهد عذاب کند و هر کس را بخواهد بیامرزد، البته بر پایه‌ی حکمت و مصلحت؛ ازاین‌رو مرد و زن دزد را چنانچه توبه نکنند عذاب خواهد کرد و اگر توبه نمایند، آنان را خواهد آمرزید.

و این سخن او که: « وَ اللّٰهُ عَليٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ » (و خدا بر هر چیزی تواناست)، در جایگاه بیان علت برای سخن دیگرش قرار دارد که فرمود: « لَهُ مُلْكُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ » (فرمانروایی آسمان‌ها و زمین از آنِ اوست)؛ زیرا مُلک (با ضمهٔ میم، به معنای فرمانروایی و پادشاهی) از شئون و جلوه‌های قدرت است، همان‌گونه که مِلک (با کسرهٔ میم، به معنای مالکیت) از شاخه‌های آفرینش و پدیدآوری، یعنی همان قیومیت الهی (برپاداشتن و تدبیر هستی) است.

توضیح این نکته آن است که: خدای متعال آفریننده و پدیدآورندهٔ همهٔ چیزهاست؛ از این رو هیچ چیزی نیست مگر آنکه خودِ آن و همهٔ آثار وجودی‌اش از آنِ خدای سبحان است. اوست که هر چه را داده عطا فرموده و از هر چه بازداشته مانع گشته است؛ بنابراین حق دارد در هر چیزی هرگونه که بخواهد تصرف کند، و این همان مِلک (با کسرهٔ میم، یعنی مالکیت) است. خدای متعال می‌فرماید: «قُلِ اللّٰهُ خٰالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَ هُوَ الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ» (بگو: خدا آفرینندهٔ هر چیزی است و او یگانهٔ چیره است) (رعد: ۱۶)، و نیز می‌فرماید: «اللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لاٰ تَأْخُذُهُ سِنَهٌ وَ لاٰ نَوْمٌ لَهُ مٰا فِي السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِي الْأَرْضِ» (خداوند است که هیچ معبودی جز او نیست؛ زنده و پاینده است؛ نه خوابی سبک او را فرا می‌گیرد و نه خوابی سنگین؛ آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است از آنِ اوست) (بقره: ۲۵۵).
با این همه، خدای متعال بر هرگونه تصرفی که بخواهد و اراده کند تواناست؛ زیرا هر پدیده‌ای فرض شود از جانب اوست، پس حکمش روان و اراده‌اش نافذ است، و این همان مُلک (با ضمهٔ میم) و فرمانروایی بر همه چیز است. پس خدای متعال «مالک» است؛ چون قیّوم و برپادارندهٔ همه چیز است، و «مَلِک» (فرمانروا) است؛ چون توانایی است که هرگز ناتوان نمی‌شود و هیچ مانعی جلو نفوذ خواست و اراده‌اش را نمی‌گیرد.