تفسیر آیهٔ ۳۹ سورهٔ مائده

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

و همین معنا—یعنی بازدارنده و مایه‌ی عبرت بودنِ بریدن دست—مایه‌ی آن است که این سخن الهی بر آن مترتّب شود: «فَمَنْ تٰابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَ أَصْلَحَ فَإِنَّ اللّٰهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ...»؛ «پس هر کس پس از ستمکاری‌اش توبه کند و راه اصلاح پیش گیرد، بی‌گمان خدا توبه‌اش را می‌پذیرد...»؛ بدین معنا که چون بریدن دست کیفری بازدارنده است و مقصود از آن بازگشتِ شخص کیفریافته از نافرمانی خویش است؛ پس هر کس پس از ستمکاری‌اش توبه کند، توبه‌ای راستین، و سپس به اصلاحِ کار خود پردازد و گِرد دزدی نگردد—که این خود امری است که حقیقتِ توبه با آن استوار و تثبیت می‌شود—بی‌تردید خدای متعال توبه‌ی او را می‌پذیرد و با آمرزش و رحمت به سوی او بازمی‌گردد؛ زیرا خدا بسیار آمرزنده و مهربان است. خدای متعال می‌فرماید: «مٰا يَفْعَلُ اللّٰهُ بِعَذٰابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ وَ كٰانَ اللّٰهُ شٰاكِراً عَلِيماً» (نساء: ۱۴۷)؛ «اگر سپاسگزاری کنید و ایمان آورید، خدا را با عذاب شما چه کار است؟ و خدا همواره حق‌شناس و داناست».

بحث روایی

و در کتاب «الدر المنثور»، احمد، ابن‌جریر و ابن‌ابی‌حاتم از عبدالله بن عمر روایت کرده‌اند: زنی در روزگار پیامبر خدا (ص) دزدی کرد و دست راستش بریده شد؛ پس گفت: «ای پیامبر خدا، آیا راه توبه‌ای برای من هست؟» فرمود: «آری، امروز از گناهت چنان رها شده‌ای که گویی روزی است که مادرت تو را زاده است.» پس خداوند در سورهٔ مائده این آیه را نازل فرمود: « فَمَنْ تٰابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَ أَصْلَحَ فَإِنَّ اللّٰهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ » (پس هر کس پس از ستم‌کردنش توبه کند و به اصلاح آوَرَد، بی‌گمان خدا توبهٔ او را می‌پذیرد، زیرا خدا بسیار آمرزنده و مهربان است).

می‌گویم: این روایت از قبیل تطبیق (انطباق آیه بر مصداق) است، و پیوستگی این آیه به آیهٔ پیشین و نزول هم‌زمان هر دوی آن‌ها آشکار است.