تفسیر آیهٔ ۳۵ سورهٔ محمد

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « فَلاٰ تَهِنُوا وَ تَدْعُوا إِلَي السَّلْمِ وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَ اللّٰهُ مَعَكُمْ وَ لَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمٰالَكُمْ » (پس سستی نورزید و [کافران را] به آشتی فرا مخوانید در حالی که شما برترید و خدا با شماست و هرگز از [پاداش] کارهایتان نمی‌کاهد)؛ این سخن نتیجه‌گیری از مطالب گذشته است. و این فرمودهٔ او: « فَلاٰ تَهِنُوا »، از واژهٔ «وَهْن» به معنای ضعف و سستی است. و عبارتِ « وَ تَدْعُوا إِلَي السَّلْمِ » به « تَهِنُوا » معطوف و در قلمرو نهی واقع شده است؛ یعنی: و به صلح و آشتی نیز فرا مخوانید. و «سَلْم» — با فتح سین — به معنای صلح است. و این سخن او: « وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ » جملهٔ حالیه است؛ یعنی صلح نکنید، و این فرمودهٔ او: « وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ » جملهٔ حالیه است؛ یعنی این کار را نکنید در حالی که شما غالب و پیروزید؛ و مراد از برتری (علوّ) غلبه و پیروزی است و این یک استعارهٔ مشهور است.

و این فرمودهٔ او: « وَ اللّٰهُ مَعَكُمْ » معطوف به « وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ » است و سببِ برتری آنان را بیان و تعلیل می‌کند؛ از این رو مراد از همراهیِ خدای متعال با آنان، همراهیِ یاری و نصرت است، نه همراهیِ قیّومیّتی (احاطه و تدبیر همه‌جانبهٔ هستی بر همهٔ موجودات) که این فرمودهٔ خدای متعال به آن اشاره دارد:

«وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مٰا كُنْتُمْ» (و او با شماست هر جا که باشید؛ حدید: ۴).

و این سخن او: « وَ لَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمٰالَكُمْ »، در مجمع‌البیان آمده است: گفته می‌شود «وتره يتره وترا» هرگاه از او بکاهد، و از همین باب است این حدیث [یادداشت منبع: ۱) و آن روایتی است از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله: «من فاتته صلاه العصر فكأنما وتر أهله و ماله» (هر کس نماز عصر از دستش برود، گویی از کسان و دارایی‌اش کاسته شده است)؛ به نقل از جوامع.] «فكأنه وتر أهله و ماله» (پس گویی از کسان و دارایی‌اش کاسته شده است)؛ و ریشهٔ اصلی آن قطع کردن است، و واژهٔ «تِره» به معنای قطع کردن با کشتن، و نیز «وِتر» به معنای جدا و بریده از غیر به سبب تنهایی‌اش از همین ریشه است. پایان سخن.

بنابراین معنا چنین است: از کارهایتان برای شما نخواهد کاست، یعنی پاداش آن را تمام و کمال به شما می‌دهد. و گفته شده معنایش این است: اعمالتان را تباه نمی‌کند، و گفته شده: به شما ستم روا نمی‌دارد؛ و همهٔ این معانی به یکدیگر نزدیک‌اند.

و معنای آیه چنین است: هنگامی که راهِ نافرمانی از خدا و پیامبرش و باطل کردن کارهایتان چنین راهی باشد و به محرومیت همیشگی از آمرزش خدا بینجامد، پس در کار پیکار سستی و کاستی به خود راه ندهید و مشرکان را به صلح و دست کشیدن از جنگ فرا نخوانید، در حالی که شما پیروزید و خدا در برابر آنان یاریگر شماست و هرگز چیزی از پاداش‌هایتان نخواهد کاست، بلکه آن را تمام و کمال به شما پرداخت می‌کند.

و در این آیه به مؤمنان وعدهٔ غلبه و پیروزی داده شده است اگر از خدا و پیامبرش اطاعت کنند؛ از این رو مانند این سخن الهی است: «وَ لاٰ تَهِنُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ» (و سستی نورزید و اندوهگین مشوید در حالی که شما برترید اگر مؤمن باشید؛ آل‌عمران: ۱۳۹).

بحث روایی

و در تفسیر قمی دربارهٔ آیهٔ: « وَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهٰا » (انفال: ۶۱) آمده است که فرمود: این آیه با این سخن خداوند نسخ شده است: « فَلاٰ تَهِنُوا وَ تَدْعُوا إِلَي السَّلْمِ-وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَ اللّٰهُ مَعَكُمْ » (محمد: ۳۵).