تفسیر آیهٔ ۶۱ سورهٔ انفال

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهٰا وَ تَوَكَّلْ عَلَي اللّٰهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ » (و اگر به صلح تمایل نشان دادند، تو نیز بدان تمایل نشان ده و بر خدا توکل کن؛ بی‌گمان او شنوای داناست). در مجمع‌البیان آمده است: «الجنوح الميل، و منه جناح الطائر لأنه يميل به في أحد شقيه، و لا جناح عليه أي لا ميل إلى مأثم» (جنوح به معنای میل و گرایش است، و بال پرنده را از آن رو جناح گفته‌اند که با آن به یکی از دو سویش مایل می‌شود، و «لا جناح علیه» یعنی هیچ تمایلی به گناه بر او نیست). پایان سخن مجمع‌البیان. و واژهٔ «السِّلم» با فتحهٔ سین یا کسرهٔ آن، به معنای صلح است.

و این سخن پروردگار: « وَ تَوَكَّلْ عَلَي اللّٰهِ » (و بر خدا توکل کن) کامل‌کنندهٔ فرمانِ گرایش به صلح است؛ بنابراین همهٔ این عبارت در معنای یک فرمانِ واحد است. معنای آیه چنین است: اگر آنان به صلح و مسالمت تمایل نشان دادند، تو نیز بدان تمایل نشان ده و در این کار بر خدا توکل کن، و نترس از اینکه مبادا اسباب پنهان از دیدگانت، در حال غفلت و ناآمادگی، به تو گزندی برسانند؛ چراکه خداوند شنوای داناست، هیچ سببی از نگاه او پنهان نمی‌ماند و هیچ نیرنگی او را درمانده نمی‌سازد، بلکه تو را یاری می‌رساند و کفایتت می‌کند. این همان حقیقتی است که این سخن خدا در آیهٔ بعد آن را تثبیت می‌کند: « وَ إِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللّٰهُ » (و اگر بخواهند تو را بفریبند، بی‌گمان خدا برای تو بس است).

پیش‌تر در بیان معنای توکل بر خدا گذشت که توکل، اعتماد بر خدای پاک و منزه با کنار گذاشتن اسباب ظاهری نیست، بلکه سلبِ اعتماد قطعی و مطلق از اسباب ظاهری است؛ زیرا آنچه از این اسباب برای انسان نمایان می‌شود، تنها بخش اندکی از آن‌هاست نه همهٔ آن‌ها، در حالی که سببِ تام و کاملی که هرگز از مسببِ خود (نتیجه‌اش) جدا نمی‌شود، همان مجموعهٔ کاملی است که ارادهٔ خدای پاک و منزه را با خود همراه دارد.

پس توکل عبارت است از روی‌آوردن با اعتماد و اطمینان به خدای پاک و منزه؛ همو که با مشیتش آسیابِ همهٔ اسباب به گردش درمی‌آید. این معنا هیچ منافاتی با آن ندارد که انسانِ متوکل به اسبابِ آشکاری که در توان دارد دست یازد، بی‌آنکه چیزی از آن‌ها را نادیده بگیرد تا مبادا بر مرکب نادانی سوار شود.

بحث روایی

و در همان کتاب، ابن مردویه از عبدالرحمن بن اَبزی روایت کرده است که پیامبر (ص) این آیه را چنین قرائت می‌کرد:

«وَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ.»؛ و اگر به صلح و آشتی گرایش یافتند.

و در همان کتاب [الدر المنثور]، ابوعبید، ابن‌منذر، ابن ابی‌حاتم و ابن‌مردویه از ابن‌عباس روایت کرده‌اند:

دربارهٔ این سخن خدا: « وَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهٰا » (و اگر به صلح تمایل نشان دادند، تو نیز بدان تمایل نشان ده) گفت: این آیه آن را نسخ کرده است: « قٰاتِلُوا الَّذِينَ لاٰ يُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ لاٰ بِالْيَوْمِ الْآخِرِ إلي قوله -صٰاغِرُونَ » (با کسانی که به خدا و روز بازپسین ایمان نمی‌آورند... بجنگید تا زمانی که به دست خود جزیه دهند در حالی که خوار و تسلیمند [توبه: ۲۹]).

می‌گویم: همچنین نسخِ آن با آیهٔ برائت روایت شده است: « فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ » (مشرکان را هر جا یافتید بکشید [توبه: ۵]). با این حال، خودِ آیه خالی از اشاره به موقّت‌بودن حکم نیست؛ آنجا که می‌فرماید: « وَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهٰا وَ تَوَكَّلْ عَلَي اللّٰهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ » (و اگر به صلح تمایل نشان دادند، تو نیز بدان تمایل نشان ده و بر خدا توکل کن، که بی‌گمان او شنوای داناست).

و در کتاب «کافی» به سند خود از حَلَبی روایت کرده است که دربارهٔ این سخن خدای متعال: « وَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهٰا » (و اگر به صلح تمایل نشان دادند، تو نیز بدان تمایل نشان ده) به امام صادق (ع) عرض کردم: «سِلم» (صلح و تسلیم) چیست؟ فرمود: «الدخول فی أمرنا» (درآمدن به آیین و ولایت ما)؛ و در روایتی دیگر آمده است: «الدخول فی أمرک» (درآمدن به فرمان و اطاعت تو).

می‌گویم: این تطبیق از باب جَری (تطبیق آیه بر مصداق‌های تازه در بستر زمان) است.